Mineralo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Kristaloj de serandito, natrolito, analcimo, kaj aegirino: Mont Saint-Hilaire, La Vallée-du-Richelieu RCM, Montérégie, Kebekio, Kanado.

Mineralo estas solida materialo kun difinita kemia konsisto kaj karakteriza fizika kristala strukturo. Mineralo estas ia ajn substanco, precipe malmolaĵo, kiu formiĝis nature en la terglobo, kiel ŝtono, karbo, salo, kaj divers-speca metal-havaĵo precipe tia aĵo, kia estas havebla el tero por uzado fare de homo(j).

Mineralo estas nature okazanta kemia kunmetaĵo,[1] kutime de kristala formo kaj abiogeneza en origino, tio estas sen produktado fare de vivaj estaĵoj. Mineralo havas unu specifan kemian kunmetaĵon, dum roko povas esti agregaĵo el malsamaj mineraloj aŭ mineraloidoj. La studo el mineraloj estas nomita mineralogio.

Ekzistas ĉirkaŭ 5,300 konataj mineralaj specioj;[2] ĉirkaŭ 5,070 el tiuj estis aprobitaj fare de la Internacia Mineralogia Asocio (IMA).[3] La silikatmineraloj kunmetas pli ol 90% de la krusto de la Tero. La diverseco kaj abundo de mineralaj specioj estas determinataj per la kemio de la Tero. Silicio kaj oksigeno konsistigas ĉirkaŭ 75% de la krusto de la Tero, kiu tradukiĝas rekte en la superregon de silikatmineraloj.

Mineraloj estas distingitaj per diversaj kemiaj kaj fizikaj trajtoj. Diferencoj en kemia kunmetaĵo kaj kristala strukturo distingas la diversajn specojn, kiuj estis determinitaj per la geologia medio de la mineralo kiam formite. Ŝanĝoj en la temperaturo, premo, aŭ kerna konsisto de rokoj okazigas ŝanĝojn en ĝiaj mineraloj. Ene de minerala speco povas esti variaĵo en fizikaj proprecoj aŭ minoraj kvanton de malpuraĵoj kiuj estas agnoskataj de mineralogoj aŭ pli ampleksa societo kiel minerala variaĵo,[4] por ekzemplo ametisto, nome purpura variaĵo de la minerala speco kvarco.

Mineraloj povas esti priskribitaj pere de diversaj fizikaj trajtoj, kiuj estas rilatitaj al sia kemia strukturo kaj kunmetaĵo. Oftajn distingigajn karakterizaĵojn inkluzivas kristal-strukturon kaj -habiton, malmolecon, brilon, diafaneecon, koloron, strikoloron, persistemon, kliveblecon, rompomanieron, disigeblon kaj specifan pezon. Pli specifaj testoj por priskribado de mineraloj inkludas magnetismon, guston aŭ odoron, radioaktivecon kaj reagon al acido.

Mineraloj estas klasifikitaj fare de esenckemiaj substancoj; la du dominaj sistemoj estas la Dana klasifiko kaj la Strunz-klasifiko. La silikatklaso de mineraloj estas subdividita en ses subklasojn per la grado da polimerigo en la kemia strukturo. Ĉiuj silikatmineraloj havas bazunuon da [ SiO4] 4− -silicoksida tetraedro - t.e., silicio-katjonon kunordigitan per kvar oksigen-anjonoj, kio donas la formon de kvaredro. Tiuj kvaredroj povas esti polimerigitaj por doni la subklasojn: ortosilikatoj (neniu polimerigo, tiel ununura kvaredro), disilikatoj (du kvaredroj ligitaj kune), ciklosilikatoj (ringoj de kvaredroj), inosilikatoj (ĉenoj de kvaredroj), filsilikatoj (histoj de kvaredroj), kaj tektosilikatoj (tridimensia reto de kvaredroj). Aliaj gravaj mineralaj grupoj inkludas la indiĝenajn elementojn, sulfidojn, oksidojn, halogenidojn, karbonatojn, sulfatojn, kaj fosfatojn.

Difino[redakti | redakti fonton]

Baza difino[redakti | redakti fonton]

La ĝenerala difino de mineralo ampleksas la jenajn kriteriojn:[5]

  • Formita laŭ natura procezo
  • Stabila ĉe ĉambra temperaturo
  • Reprezentebla per kemia formulo
  • Kutime abiogeneza (ne rezultiĝante el la agado de vivantaj organismoj)
  • Ordigita atomaranĝo

La unuaj tri ĝeneralaj karakterizaĵoj estas malpli diskutitaj ol la lastaj du.[5] La unua kriterio signifas ke mineralo devas formiĝi per naturprocezo, kio ekskludas antropogenajn kunmetaĵojn. Stabileco ĉe ĉambra temperaturo, en la plej simpla signifo, estas sinonima al la fakto ke mineralo estas solida. Pli specife, kunmetaĵo devas esti stabila aŭ metastabila je 25 °C. Klasikaj ekzemploj de esceptoj al tiu regulo inkludas indiĝenan hidrargon, kiu kristaligas je −39 °C, kaj akvoglacion, kiu estas solida nur sub 0 °C; kiel tiuj du mineraloj estis priskribitaj antaŭ 1959, ili estis akceptitaj fare de la Internacia Mineralogia Asocio (IMA).[6][7] Modernaj progresoj inkludis ampleksan studon el likvaj kristaloj, kiuj ankaŭ grandskale implikas mineralogion. Mineraloj estas kemiaj kombinaĵoj, kaj kiel tiaj ili povas esti priskribitaj per fiksa aŭ varia formulo. Multaj mineralaj grupoj kaj specioj estas kunmetitaj de solidsolviĝon; puraj substancoj ne estas kutime trovitaj pro poluado aŭ kemia anstataŭigo. Ekzemple, la olivina grupo estas priskribita per la varia formulo (Mg, Fe)²SiO⁴, kiu estas solidsolviĝon de du fin-membraj specioj, magnezi-riĉa forsterito kaj feroza faialito, kiuj estas priskribitaj per fiksa kemia formulo. Mineralaj specioj mem povis havi variajn kunmetaĵojn, kiel ekzemple la sulfidmackinaŭito, (Fe, Ni)⁹S⁸, kiu estas plejparte fersulfido, sed havas tre signifan nikelmalpurecon kiu estas reflektita en sia formulo.

Finfine, la postulo de ordigita atomaranĝo estas kutime sinonima kun kristaleco; tamen, kristaloj ankaŭ estas periodaj, tiel ke la pli larĝa kriterio estas utiligita anstataŭe.[5] Ordigita atomaranĝo kaŭzas gamon da makroskopaj fizikaj trajtoj, kiel ekzemple kristala formo, malmoleco, kaj klivebleco.[8] Ekzistas pluraj lastatempaj proponoj ŝanĝi la difinon por konsideri biogenajn aŭ amorfajn substancojn mineralojn. La formala difino de mineralo aprobita fare de la IMA en 1995: "Mineralo estas elemento aŭ kemia kunmetaĵo kiu estas normale kristala kaj estis formita kiel rezulto de geologiaj procesoj."

Klasoj de mineraloj[redakti | redakti fonton]

Karbono:
Diamanto
Grafito
Siderito
Kupro
Oro
Plateno
Sulfuro
Galeno
Sfalerito
Ĥalkopirito
Pirito
Antimonito
Korundo
Hematito
Kvarco
Kasiterito
Uraninito
Kromito
Manganito
Getito
Bemito
Gipsoŝtono
Olivino
Zirkono
Pirokseno
Amfiboloj
Glimoj, ekz. Muskovito
Kaolinito
Feldspatoj, ekz. Albito
Plagioklazo
Nefelino
Monazito
Apatito
Turkiso
Anhidrito
Barito
Celestino
Epsomito
Gipso
Aluminito
Volframito
Borakso
Kalcito
Kali-salpetro
Natri-salpetro
Siderito
Salŝtono
Silvino
Fluorito
  • Organikaĵoj
Melito
Oksalito

Aliaj tipoj[redakti | redakti fonton]

Akcesora mineralo estas mineralo kiu estas en geologia rokaĵo en tre malgranda kvanto (<1 %) kaj pro ĉi tio influas al klasifiko de la ĉefa mineralo. Kiel akcesora mineralo estadas apatito, zirkono, koltano, fluorito, topazo, magnetito, pirito kaj la aliaj. Laŭ akcesoraj mineraloj iam povas esti eksciata origino de la rokaĵo.

Mineralaj materialoj[redakti | redakti fonton]

Bildaro[redakti | redakti fonton]


Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

Endre Dudich, "Ĉu vi konas la Teron? Ĉapitroj el la geologiaj sciencoj", Scienca Eldona Centro de UEA, Budapest, 1983.

Alia bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • Busbey, A.B.; Coenraads, R.E.; Roots, D.; Willis, P. (2007). Rocks and Fossils. San Francisco: Fog City Press. ISBN 978-1-74089-632-0.
  • Chesterman, C.W.; Lowe, K.E. (2008). Field guide to North American rocks and minerals. Toronto: Random House of Canada. ISBN 0-394-50269-8.
  • Dyar, M.D.; Gunter, M.E. (2008). Mineralogy and Optical Mineralogy. Chantilly, Virginia: Mineralogical Society of America. ISBN 978-0-939950-81-2.
  • Hurlbut, Cornelius S., 1966 pr, Dana's Manual of Mineralogy, 17a eld., ISBN 0-471-03288-3
  • Hurlbut, Cornelius S.; Klein, Cornelis, 1985, Manual of Mineralogy, 20a eld., ISBN 0-471-80580-7

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]


  1. Wenk, Hans-Rudolf; Bulakh, Andrei (2004). Minerals: Their Constitution and Origin. Cambridge University Press. p. 10. Arkivita el la originalo en 2018-01-16. [1] Alirita la 22an de Marto 2018.
  2. La koncepto de minerala specio estas derivata el la klasigo de la natura mondo de la fino de la 18a jarcento kaj komenco de la 19a jarcento en tri regnoj (animaloj, plantoj kaj rokoj). Tiutempe, oni kredis ke la minerala klasigo uzu la specikoncepton kiu jam estis uzita por la biologiaj regnoj. von Engelhardt, W.; Zimmermann, J. (1988). Theory of Earth Science. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 101–104. ISBN 0-521-25989-4.
  3. Pasero, Marco; et al. (Novembro 2017). "The New IMA List of Minerals – A Work in Progress". The New IMA List of Minerals. IMA – CNMNC (Commission on New Minerals Nomenclature and Classification). [2] Alirita la 22an de Marto 2018.
  4. "Definition of mineral variety". mindat.org. [3] Alirita la 22an de Marto 2018.
  5. 5,0 5,1 5,2 Dyar, Gunter, and Tasa (2007). Mineralogy and Optical Mineralogy. Mineralogical Society of America. pp. 2–4. ISBN 978-0939950812.
  6. "Mercury". Mindat.org. Arkivita el la originalo en 2012-08-19. [4] Alirita en 2012-08-13.
  7. "Ice". Mindat.org. Arkivita el la originalo en 2012-07-25. [5] Alirita en 2012-08-13.
  8. Chesterman & Lowe 2008, pp. 13–14