Valento (imperiestro)
Vidu ankaŭ: Valerio Valento| Flavius Iulius Valens (328-378) | |||||
|---|---|---|---|---|---|
 Gravuraĵo de Flavius Julius Valens el la verko "Romanorum imperatorum effigies" far Thomas Treterus, 1583.
| |||||
| Persona informo | |||||
| Valens | |||||
| Naskiĝo | 328 en "Cibalae", Malsupra Panonio, nuna Vinkovci, Kroatio | ||||
| Morto | 9-a de aŭgusto 378 en Batalo de Adrianopolo, Trakio, nuna Turkio | ||||
| Mortis pro | morto dum batalo  vd
| ||||
| Mortis per | Battle of Adrianople (en)  vd
| ||||
| Lingvoj | latina vd | ||||
| Ŝtataneco | Roma regno vd
| ||||
| Familio | |||||
| Dinastio | Valentiniana dinastio vd | ||||
| Patro | Gratianus Funarius (en) vd
| ||||
| Gefratoj | Valentiniano la 1-a vd
| ||||
| Edz(in)o | Dominica (en) vd
| ||||
| Infanoj | Valentinianus Galates (en) , Anastasia (en) vd
| ||||
| Profesio | |||||
| Okupo | politikisto oficiro vd
| ||||
| |||||
| vd | Fonto: Vikidatumoj | ||||
Flavius Julius Valens (latine: Imp. Caesar Flavius Iulius Valens Augustus; Cybalas, 328 – Adrianopolo, 9-a de aŭgusto 378) estis romia imperiestro de 364 ĝis sia morto. Li ricevis la orientan parton de la Imperio de sia frato Valentiniano la 1-a. Lia patro estis la generalo Graciano la Maljuna (295-367).
Dum sia regado, Valento alfrontis la ribelon de la uzurpanto Prokopio (325-366), entreprenis kampanjojn kontraŭ la gotoj en la okcidento, kaj koliziis kun la Partia Imperio en la oriento pri la kontrolo de Armenio.
La plej signifa epizodo de lia regado estis la Batalo de Adrianopolo (nuntempe Edirne, Turkio) la 9-an de aŭgusto 378, en kiu li alfrontis konfederacian barbaran armeon, kiu inkluzivis visigotojn, ostrogotojn, hunojn kaj alanojn. La batalo estis katastrofa por la romianoj, kaj Valento mem pereis en ĝi. Du trionoj de la orienta romia armeo estis detruitaj, en tio, kion samtempuloj kaj historiistoj konsideris la komenco de la fino de la romia teritoria integreco.
Valento estis ariana kristano kaj persekutis la nicenajn kristanojn.
Familia origino
[redakti | redakti fonton]Valento kaj lia frato Valentiniano naskiĝis 70 kilometrojn oriente de Sirmium, en la urbo Cibaloj, nuna Vinkovci, Kroatio, en 328 kaj 321 respektive. Ili pasis sian infanaĝon sur teroj aĉetitaj de sia patro, Graciano la Maljuna, en Britujo kaj Afriko Prokonsula. Dum Valentiniano ĝuis brilan karieron eĉ antaŭ sia leviĝo al la titolo de imperiestro, Valento pasis la plej grandan parton de sia juneco sur la familia propraĵo kaj nur aliĝis al la armeo ĉirkaŭ 360.
Laŭ la historiistoj Sokrato de Konstantinopolo kaj Johano de Antioĥio, Valento, kiel Valentiniano, havis problemojn deklari sin kristano sub la pagana imperiestro Juliano (kiu regis inter 361 kaj 363), dum li tenis la postenon de hejma protektanto (protector domesticus). Laŭ modernaj historiistoj, ĉi tiu epizodo eble estas vera, kaj ŝajnas ke Valento (sed ne Valentiniano) rifuzis fari sinoferon postulitan de Juliano, sed sen suferi la konsekvencojn.
En februaro 364, dum la regado de imperiestro Joviano, kiu estis survoje al Konstantinopolo por firmigi sian potencon, li asfiksiiĝis dum halto en Dadastano, 150 km oriente de Anciro (nuntempe Ankaro). Valentiniano estis inter la agentoj de la imperiestro, kaj lia militservo en la armeo permesis al li promocion al ĉefkomandanto ("tribunus scutariorum"), kune kun bona reputacio. Kiam la procezo por elekti novan imperiestron komenciĝis, Valentiniano estis evidenta elekto.
Li estis ilira kiel Joviano, kaj havis ligojn kun la armeo, kiu elektis la antaŭan imperiestron la antaŭan someron. Male al Joviano, tamen, Valentiniano estis elektita, ne trudita, al la rolo de imperiestro. Li estis proklamita Aŭgusto la 26-an de februaro 364. Valento estis nomumita kunimperiestro de Valentiniano la 28-an de marto 364 en Konstantinopolo, monaton post la ascendo de ĉi-lasta al la imperia digno.
Du monatojn poste, survoje al Ilirio, la du fratoj dividis la imperion: kiel Romia Imperiestro de la Okcidento, Valentiniano ricevis la provincojn Italion, Ilirion, Hispanion, Gaŭlion, Britanion kaj la Prokonsulan Afrikon. Valento, kiel Romia Imperiestro de la Oriento, ricevis la orientan duonon de la Balkana Duoninsulo, Grekion, Egiption, Sirion kaj Malgrandan Azion.
Post meze de aŭgusto 365, Valentiniano restis en Mediolanum, kie li loĝis dum unu jaro antaŭ ol aliĝi al Treviro, kiu restis lia ĉefurbo ĝis 375. Valento revenis al Konstantinopolo ĝis la fino de 364.
Ribelo de Prokopio
[redakti | redakti fonton]Valento heredis la orientan parton de imperio, kiu ĵus cedis la plej multajn el siaj posedaĵoj en Mezopotamio kaj Armenio post la traktato subskribita de Joviano kun la persa reĝo Ŝapuro la 2-a. La prioritato de Valento por la vintro de 365 estis avanci orienten, intencante reakiri la situacion. Alveninte en Kapadokion aŭtune, li eksciis, ke la uzurpanto proklamis sin imperiestro en Konstantinopolo.
Post sia morto, Juliano estis postlasinta unu vivantan parencon, patrinflankan kuzon nomatan Prokopio. Li estis komisiita komandi nordan dividon de la armeo de Juliano dum la ekspedicio al Persio, kaj ne ĉeestis la imperian elekton de Joviano.
Kvankam tio provis enhavi eblan rivalan potencon de malproksime, dum la regado de Valento, Prokopio ĉiam estis tre suspektata pri nutrado de venĝodeziro. Post eskapo de malliberigo, li kaŝiĝis kaj revenis malkaŝe al Konstantinopolo, kie li sukcesis persvadi du preterpasantajn militajn diviziojn proklami lin imperiestro la 28-an de septembro 365.
Ŝajnas, ke la akcepto en la urbo estus estinta senfervora, sed Prokopio poste sukcesis gajni la favoron de la loĝantaro per amasa propaganda kampanjo: li izolis la urbon el la eksteraj novaĵoj kaj disvastigis la vorton, ke Valentiniano mortis. Li kojnfaris monerojn, kiuj emfazis lian ligon al la Konstantena dinastio, kiun li poste legitimis per la vidvino kaj filino de Konstancio la 2-a kiel erariga propagando por sia reĝimo. Ĉi tiu metodologio havis iom da sukceso, precipe inter soldatoj lojalaj al la Konstantena dinastio kaj orientaj intelektuloj, kiuj sentis sin persekutitaj de la Valentinianoj.
Valento, tamen, hezitis: aŭdinte la novaĵojn pri la ribelo, li konsideris abdikon kaj eble eĉ memmortigon. Eĉ kiam li sukcesis kolekti la forton por batali, liaj klopodoj estis malhelpitaj de la fakto, ke la plejparto de liaj soldatoj jam estis transirinta el Kilikio al Sirio.
Tamen, Valento sukcesis sendi du legiojn por renkonti Prokopion, kiun li facile persvadis aliĝi al sia flanko. En la sama jaro, Valento mem preskaŭ estis kaptita en konflikto proksime de Kalcedono. La problemoj pligraviĝis pro la rifuzo de Valentiniano fari ion ajn krom defendi sian propran teritorion. La malsukceso de la imperia rezisto permesis al Prokopio konkeri la Diocezon de Trakio kaj Azio.
Valento sukcesis kolekti sufiĉe da trupoj por negoci kun Prokopio nur printempe de 366, kaj ili marŝis de Anciro en Frigio, kie ili venkis la generalon de Prokopio, Gomoarjo (350-366), ĉe la Batalo de Tiatira. Poste ili rekte alfrontis la ribelanton ĉe Nakolejo kaj konvinkis liajn trupojn forlasi lin. Prokopio estis ekzekutita la 27-an de majo kaj lia kapo estis sendita al Valentiniano en Treviro.
Unua Gotika Milito
[redakti | redakti fonton]La gotaj gentoj, situantaj en la nordo, subtenis la ribelon de Prokopio kontraŭ Valento, kiu eksciis pri la plano por ilia ribelo. Ili estis Tervingoj, branĉo de la visigotoj nun sub la komando de Atanariko, kaj restis pace ekde ilia malvenko kontraŭ Konstanteno en 332. Printempe de 367 Valento, kun la helpo de sia propra nevo Graciano, romia imperiestro de la Okcidento, transiris la Danubon kaj marŝis kontraŭ Atanarikon. Ĉi-lasta retiriĝis inter la Karpatoj, devigante Valenton rezigni kaj reveni somere.
La sekvan printempon inundo de la Danubo malhelpis la imperiestron transiri la riveron, kaj li tenis siajn trupojn okupitajn per fortikaĵoj. En 369 li denove transiris la riveron, kaj atakis la nordorientan tribon de la Grutungoj antaŭ ol alfronti kaj venki la Tervingojn de Atanariko. Atanariko deziris armisticon, kaj Valento volonte akceptis. Ĉi tiu traktato ŝajnas esti haltiginta multajn rilatojn inter la du partioj, inkluzive de libera komerco kaj la interŝanĝo de tributo kun la trupoj. Perdoj pri kiuj Valento plendos en la venontaj jaroj.
Persa Minaco
[redakti | redakti fonton]Inter la kialoj por formuli packontrakton kun la gotoj en 369 estis ankaŭ la plimalboniĝanta situacio en la oriento de la imperio. Joviano rezignis pri Armenio en 363, kaj Ŝahanŝaho Ŝapuro la 2-a (reĝinte 309–379) estis decidita ekspluati la situacion. La irananoj komencis allogi la armenajn sinjorojn al sia flanko kaj detronigis la arsacidan reĝon Arzaceso la 2-a, kiun li kaptis kaj malliberigis.
Ŝapuro sendis invadan forton kontraŭ la Regno Iberia, en la nuna Kartvelio, kaj duan armeon kontraŭ la filo de Arzaceso, Papa de Armenio, ĉe la fortikaĵo de Artogerasa, probable en 367. La sekvan printempon, Papa sukcesis eskapi kaj atingi Valenton ĉe Marcianopoliso, kie li faris la kampanjon kontraŭ la gotoj.
Valento sendis generalon Flavio Arinteo por reenpostenigi Papa-n sur la armena trono la sekvan someron en la unua ago kontraŭ la gotoj. Ŝapuro reagis per nova invadado kaj detruis la regionon. Papo denove sukcesis eskapi kaj estis reenpostenigita de la romianoj eskortataj de multe pli granda forto en 370. La sekvan printempon, [wisdomlib.org/christianity/book/nicene-and-post-nicene-fathers/d/doc1581892.html Terencio] gvidis eĉ pli grandan forton por reakiri Iberion kaj protekti Armenion proksime de Monto Nifates.
La kontraŭatako de Ŝapuro en Armenio estis blokita de la generaloj Trajano kaj Vadomaro ĉe Vagabanta. Valento malobservis la traktaton de 363 kaj poste sukcese defendis sian pozicion. Armistico interkonsentita en la jaro de la venko certigis provizoran pacon dum kvin jaroj, dum Ŝapuro estis engaĝita kontraŭ Kuŝana invado oriente.
Dume, problemoj ekestis kun Papa, kiu venis por mortigi la armenan patriarkon Narseso la 1-a la Granda kaj postulis kontrolon de kelkaj romiaj urboj, inkluzive de Edessa. Pelita de siaj generaloj, kaj timante ke Papo estis transirinta al la Persoj, Valento provis kapti la princon kaj poste kondamni lin al morto.
Sur lia trono, la imperiestro instalis alian Arsacidon, Varasdateson, kiu regis sub la regenteco de la sparapeto (komandanto de la armena armeo) Muzelo la 1-a Mamikonia, lojala al Romo. Krome, Valentiniano mortis dum kampanjo kontraŭ la Kvadoj pro apopleksio la 17-an de novembro 375.
La du filoj de Valentiniano, kaj la nevoj de Valento, Graciano kaj Valentiniano la 2-a, estis nomumitaj Aŭgusto fare de la trupoj en Panonio.
Ĉi tio ne helpis la situacion kun la Persoj, kiuj denove komencis plendi pri la traktato de 363. En 375, Valento prepariĝis por ekspedicio, kiu ne estis efektivigita pro la granda ribelo en Izaŭrio fare de la trupoj atendantaj en la oriento. Kvazaŭ tio ne sufiĉus, en 377 la Saracenoj, komandataj de Reĝino Mavja, ribelis, detruante la teritoriojn ekde la Palestino ĝis Sinajo. Kvankam Valento sukcesis subpremi ambaŭ ribelojn, li estis malhelpita agi en la oriento.
Barbaraj Ribeloj
[redakti | redakti fonton]La planoj de Valento por orienta kampanjo neniam realiĝis. La translokigo de trupoj al la Okcidenta Imperio en 374 lasis multajn breĉojn en la orientaj trupoj, kaj por plenigi ilin la Imperiestro ordonis ambician rekrutadan kampanjon. Li ne ricevis la nedezirindan novaĵon, ke la gotoj estis forpelitaj de siaj patrujoj fare de la hunoj en 375, kaj ke ili nun serĉis azilon.
En 376 la visigotoj avancis en la elfluejon de la Danubo kaj sendis ambasadoron al Valento, kiu faris sian ĉefurbon en Antioĥio. Ili postulis protekton kaj teron en la Balkana Duoninsulo: oni taksas, ke 200 mil gotoj estis laŭlonge de la Danubo en Moesia kaj Dakio.
Kiel liaj konsilistoj rapide atentigis, ĉi tiuj barbaroj povus plenigi la mankojn en lia armeo ĝis lia dependeco de provincaj trupoj malpliiĝus, ankaŭ pliigante la rimedojn por impostkolektado.
Inter la gvidantoj de la gotoj serĉantaj azilon estis Fritigerno, kiu havis bonajn kontaktojn kun Valento ekde 370, kiam Fritigerno helpis lin en lia ribelo kontraŭ Atanariko, kiu persekutis la gotajn kristanojn. Kvankam ŝajnas, ke multaj grupoj petis eniron en la Imperion, Valento donis ĝin nur al Fritigerno. Tio ne malhelpis aliajn sekvi la ekzemplon.
Kiam Fritigerno kaj liaj viroj entreprenis la transiron, la romiaj trupoj estis mobilizitaj orienten, ĉe la persa limo kaj en Izaŭrio, kie estis nur malpezaj limtrupoj, la limitanoj. La manko de viroj malhelpis la romianojn haltigi provon de transiro unue fare de grupo de gotoj, kaj poste de hunoj kaj alanoj.
Kio komenciĝis kiel planita integriĝo, tio fariĝis senbrida enfluo. La situacio plimalboniĝis, ĉar la romiaj komandantoj misuzis la gotojn sub sia kontrolo kaj, ribelante en 377, venkis la romianojn ĉe Marcianopoliso.
Post la renkontiĝo de la visigotoj, hunoj kaj alanoj, la barbaraj trupoj marŝis longe antaŭ ol alfronti imperian kontraŭatakon kaj de la oriento kaj de la okcidento. La gotoj venkis en la batalo, kiu okazis en salikarbaro, kie ili transprenis la kontrolon de Trakio.
En 378, Valento forlasis sian orientan bazon de Antioĥio, okcidente, kunportante ĉiujn fortojn krom tiujn esencajn por defendo, kiuj inkluzivis kelkajn gotojn, kaj alvenis en Konstantinopolo la 30-an de majo. Dume, la konsilistoj de Valento, grafo Rikomero (350-393), kaj liaj generaloj Frigerido (376-382), Sebastiano[1] kaj Viktor avertis lin, petante lin atendi Gracianon, kiu venis el Gaŭlio kun siaj venkaj legioj, tio kion Graciano persiste defendis.
La postaj eventoj estis la rezulto de la fiereco de Valento, kiu, ĵaluza pri la sukceso de sia nevo Graciano, volis venkon por si mem.
Batalo de Adrianopolo
[redakti | redakti fonton]Post mallonga paŭzo por plifortigi siajn trupojn kaj sekurigi fortikaĵon en Trakio, Valento forlasis la urbon, renkontante la barbaran armeon la 9-an de aŭgusto 378. La ĉefa fonto por la batalo estas Amiano Marĉelino.
Komencaj provoj pri intertraktado estis interrompitaj kiam romia unuo rompis la formacion, komencante la batalon. La romianoj ankoraŭ rezistis kiam ili estis surprizitaj de la alveno de la gotika kavalerio, kiu ĵetis la imperian armeon en kaoson. Valento lasis bonan parton de siaj fortoj por protekti sian personan trezoron. La dekstra trupo de la linio, la kavalerio, alvenis al la tendaro fronte al la maldekstra trupo de la malamiko, elĉerpita kaj sen strategia subteno.
Intertempe, Fritigerno sendis ankoraŭ alian senditon kun pacproponoj, daŭrigante sian manipuladon de la situacio. La rezulta prokrasto montris la elĉerpiĝon suferitan de la romianoj. La rimedoj de la armeo estis ankoraŭ mizeraj kiam malkonvena atako de la arkpafistoj necesigis revoki la senditon de Valento, grafon Rikomeron. La arkpafistoj estis venkitaj kaj retiriĝis.
Tiam, la gota kavalerio atakis sub la komando de Alateo kaj Saphrax, kaj la romia kavalerio estis venkita, kaj tio estis probable la decida evento de la batalo. La infanterio, forlasita al sia sorto, estis ĉirkaŭita kaj dispecigita. Valento estis vundita kaj transportita al sia tendo.
La gotoj ĉirkaŭis ĝin kaj komencis pafi, nekonsciaj pri sia altvalora gasto. Laŭ Amiano Marĉelino, tio estis la fino de la imperiestro. Antaŭ la fino de la batalo, du trionoj de la imperia armeo estis mortintaj sur la tero. Multaj oficiroj ankaŭ estis mortigitaj. Kio restis de la armeo tio estis gvidata tra la nokton fare de Grafo Rikomero kaj la Generalo Viktor.
La batalo estis severa bato por Romo: la deknaŭjara imperiestro Graciano estis dispremita de la katastrofo kaj nekapabla trakti la sekvan katastrofon ĝis Teodozio estis nomumita la nova Imperiestro de la Oriento.
La heredaĵo de Valento
[redakti | redakti fonton]La Batalo de Adrianopolo estis la plej grava evento en la kariero de Valento. Ĝi ankaŭ estis tre grava en alia aspekto: la evoluo de militado. Ĝis tiu punkto, la romia infanterio estis konsiderata nevenkebla, kaj tio estis pruvita sennombrajn fojojn en batalo. Sed la gota kavalerio tute ŝanĝis la romian batalmanieron: kvankam ne ekzistas datumoj rilataj al la 5-a jarcento, dum la 4-a kaj 6-a jarcentoj la kavalerio fariĝis la spino de la imperia terarmeo. Kvankam li montris talenton kiel administranto, la persekutoj de kristanoj en Niceo kaj de paganaj filozofoj, liaj vanaj klopodoj atingi militan sukceson, kaj lia malsubtileco certe ne alportis al li gloron. La morto venis en tia katastrofa batalo kaj markis la kulminon de bedaŭrinda kariero. Tio fariĝas aparte vera kiam oni analizas la efikojn de la malvenko raportita ĉe Adrianopolo. Tio markis la komencon de la fino de la teritoria integreco de la malfrua Imperio, kaj estis evidenta eĉ al samtempuloj. Amiano konsideris ĉi tion la plej malbona malvenko ekde la Batalo de Cannae, kaj la bizanca oficisto Rufino nomis ĝin "la komenco de malbonoj por la Romia Imperio, nun kaj pli malfrue."
Alproksimiĝo al la religia naturo de la imperio
[redakti | redakti fonton]Dum sia regado, Valento devis solvi teologiajn problemojn enkondukitajn dum la regado de Juliano, kiu reenkondukis paganajn kultojn. Lia reakcia provo profitis internajn dividojn inter kristanoj kaj la persiston de paganaj ritoj en la rangoj de la armeo. Malgraŭ vasta subteno, liaj agoj estis konsiderataj troaj, kaj li estis traktita kun malestimo antaŭ sia morto en kampanjo kontraŭ la Persoj, tiam konsiderata signo de Dio.
Simile al siaj fratoj Konstancio la 2-a kaj Konstanto la 1-a, Valento kaj Valentiniano havis malsamajn religiajn kredojn: Valento estis ariano, kaj Valentiniano adoptis la Nicean Kredon. Kun la morto de Valento, ĉiukaze, la historio de arianismo en la Orienta Romia Imperio finiĝis: lia posteulo Teodozio fakte trudus la Nicean Kredon per la Edikto de Tesaloniko.
| Antaŭe: | Romia Imperiestro | Poste: |
|---|---|---|
| 364 - 378 | Teodozio la 1-a |
Referencoj
[redakti | redakti fonton]
