Ĥ
| ^ | |
| Â | â |
| Ấ | ấ |
| Ầ | ầ |
| Ẩ | ẩ |
| Ẫ | ẫ |
| Ậ | ậ |
| Ĉ | ĉ |
| Ḓ | ḓ |
| Ê | ê |
| Ḙ | ḙ |
| Ế | ế |
| Ề | ề |
| Ể | ể |
| Ễ | ễ |
| Ệ | ệ |
| Ĝ | ĝ |
| Ĥ | ĥ |
| Î | î |
| Ĵ | ĵ |
| Ḽ | ḽ |
| Ṋ | ṋ |
| Ô | ô |
| Ố | ố |
| Ồ | ồ |
| Ổ | ổ |
| Ỗ | ỗ |
| Ộ | ộ |
| Ŝ | ŝ |
| Ṱ | ṱ |
| Û | û |
| Ṷ | ṷ |
| Ŵ | ŵ |
| Ŷ | ŷ |
| Ẑ | ẑ |
Ĥ, minuskle ĥ, estas la 11-a litero de la Esperanta alfabeto, havanta la prononcon (laŭ IFA) [x] kaj la nomon "ĥo".
La uzado de tegmentforma supersigno ("ĉapelo", cirkumflekso) por modifo de la grafemo H je Ĥ estas invento de Zamenhof. Ĝia minusklo havas almenaŭ tri tipografiajn variojn: kun la cirkumflekso super la stango de la h, kun la cirkumflekso super la arko de la h, aŭ kun la cirkumflekso meze super ambaŭ.
Kvankam la sono de Ĥ troveblas en multaj Eŭropaj lingvoj kaj kelkaj aliaj (araba, persa), maloftas ke ĝi estas fonemo opozicia al la sono de nia H ([h]). Tial kelkaj homoj emas miksi la du sonojn.
Dekomence Ĥ estis la plej malofta litero en Esperanto, laŭ kelkaj homoj pli kaj pli for-evoluiĝanta, ekzemple monarĥo > monarko, ĥemio > kemio, meĥanismo > mekanismo kaj, pli ĵuse, ĥoro > koruso. Tiel, se iu deziras skribi antikvece, tiu multe uzu ĥ (Zamenhof skribis arĥaja kaj ĥino por modernaj arkaika kaj ĉino).
Kelkaj opinias, ke la tendenco k-igi ĥ estas etnocentrisma fare de anoj de lingvoj, kiuj ne konas la sonon. Aliaj vidas en la malofteco de ĥ argumenton por rezigni pri ĝi.
Laŭ akademia decido en 1921 oni "laŭvole anstataŭigu ĥ per k en la okazoj, kiam ĝi senpere sekvas post la litero r".
La Fundamento de Esperanto permesas anstataŭigi ĥ per hh, kiam la cirkumfleksaj konsonantoj ne estas teknike eblaj.
Ĥ havas en Esperanto utilan onomatopean funkcion, kiel redono de bleko, ĝemo kaj similaj: aĥ!, eĥo, ĥoro, ĥa-ĥa (korvo/korniko-blekado).
En aliaj lingvoj oni montras la sonon [x] per aliaj literoj :
- per ch ĉeĥe, germane, kimre, nederlande, pole, slovake, ...
- per c'h en la bretona lingvo
- per g antaŭ e, i en la hispana lingvo
- per gh en la svahila lingvo
- per j hispane
- per x en indianaj vortoj en la meksika hispana lingvo, kaj eĉ en la nomo de la lando mem (México ME-ĥi-ko); ankaŭ en Loĵbano
- per χ (ĥio) en la helena lingvo
- per х (ĥa) en lingvoj cirile skribataj
- per خ (ĥa) en la araba alfabeto
- per ხ en la kartvela alfabeto
- per խ en la armena alfabeto
[redakti] Metodoj uzitaj por forigi ĥ
- ŝanĝi ĝin al k (en plej multaj okazoj) : ĥemio > kemio, monarĥo > monarko, monaĥo > monako
- ŝanĝi ĝin al ĉ (nur okazinte ĉe du vortoj) : ĥino > ĉino, ĥilo > ĉilo
- ŝanĝi ĝin al h (tre malofte) : ĥamida > hamida
- ŝanĝi la tutan vorton : ĥoro > koruso, eĥo > ekoo, aĥ! > ho ve!
|
||||||||||
