Ĥ

^
Â	â
Ấ	ấ
Ầ	ầ
Ẩ	ẩ
Ẫ	ẫ
Ậ	ậ
Ĉ	ĉ
Ḓ	ḓ
Ê	ê
Ḙ	ḙ
Ế	ế
Ề	ề
Ể	ể
Ễ	ễ
Ệ	ệ
Ĝ	ĝ
Ĥ	ĥ
Î	î
Ĵ	ĵ
Ḽ	ḽ
Ṋ	ṋ
Ô	ô
Ố	ố
Ồ	ồ
Ổ	ổ
Ỗ	ỗ
Ộ	ộ
Ŝ	ŝ
Ṱ	ṱ
Û	û
Ṷ	ṷ
Ŵ	ŵ
Ŷ	ŷ
Ẑ	ẑ

Ĥ ĥ

Ĥ, minuskle ĥ, estas la 11-a litero de la Esperanta alfabeto, havanta la prononcon (laŭ IFA) [x] kaj la nomon "ĥo".

La uzado de tegmentforma supersigno ("ĉapelo", cirkumflekso) por modifo de la grafemo H je Ĥ estas invento de Zamenhof. Ĝia minusklo havas almenaŭ tri tipografiajn variojn: kun la cirkumflekso super la stango de la h, kun la cirkumflekso super la arko de la h («sur la genuo»), aŭ kun la cirkumflekso centre super ambaŭ.

Internacieco de la sono

La sono de Ĥ troveblas en diversaj lingvoj de la mondo — kaj eŭropaj (inklude tri el la kvin lingvoj de la Fundamento de Esperanto: la germanan, la polan kaj la rusan), kaj aliaj (ekz-e la araba, la persa, la ĉina). Kelkaj lingvoj posedantaj la sonon [x] ne havas la sonon [h], kaj ĉar en la latina alfabeto mankas litero por [x], tial ĉe latinliterigo de tiaj lingvoj oni uzas h kiel surogaton por ĥ (ekz-e en Pinjino, aŭ en la kroataj, latvaj k.a. vortoj kiel tehnika — t.e. «teĥniko»). La parolantoj de tiaj lingvoj emas konfuzi la du sonojn. Aliflanke, la parolantojn de lingvoj malhavantaj la sonon [x] ĝi impresas kiel speco de [k] — kaj tial ankaŭ en la alternativaj formoj de esperantaj vortoj plej ofte aperas k kiel surogato de ĥ.

Komprenble tiuj anstataŭigoj ne eblas en la lingvoj kiuj posedas ĉiujn tri fonemojn /h/, /x/ kaj /k/ — tiaj estas ekz-e la germana, la araba, la uzbeka, la vjetnama.

Dekomence Ĥ estis la plej malofta litero en Esperanto, laŭ kelkaj homoj pli kaj pli for-evoluiĝanta, ekzemple monarĥo > monarko, ĥemio > kemio, meĥanismo > mekanismo kaj, pli ĵuse, ĥoro > koruso. Tiel, se iu deziras skribi antikvece, tiu multe uzu ĥ (Zamenhof skribis arĥaja kaj ĥino por modernaj arkaika kaj ĉino). Aliflanke, lastatempe observeblas tendenco repreni la literon ĥ (ekz-e en ReVo; ankaŭ la 9ª Oficiala Aldono de la Akademio preferas en sia klariga teksto la formojn meĥanika, ĥemio), kaj por la reprezentantoj de tiu tendenco la evitado de ĥ aspektas kiel trajto eksmoda.

Iuj opinias, ke la tendenco k-igi ĥ-on estas etnocentrisma fare de anoj de lingvoj, kiuj ne konas la sonon. Aliaj vidas en la malofteco de ĥ argumenton por rezigni pri ĝi. Por iuj grava argumento kontraŭ ĥ estis la malfacileco tajpi la altan ĉapelon per meĥanika tajpilo; uzante la modernajn komputilojn oni ne plu bezonas zorgi pri tio (ne pli ol pri la aliaj ĉapelitaj literoj).

La «Akademia decido de la 1921ª jaro»

Oni legas en la PIV-oj kaj diversaj aliaj aŭtoritataj libroj, ke

La L.K. aprobis en 1921 la laŭvolan anstataŭigon de ĥ per k «en la okazoj, kiam ĝi senpere sekvas post la litero r». Nuna tendenco vastigas tiun permeson al aliaj vortoj. (NPIV)

Oni ofte referencas tiun informon kiel «la Akademian decidon de la 1921ª jaro» (ekz-e en la Diskuto-folio de ĉi tiu artikolo).

Tamen kiam meze de la 2000-aj jaroj oni serĉis la tekson de tiu grava decido, neniu sukcesis ĝin trovi. Laŭ esploroj de Bertilo Wennergren kaj Carlo Minnaja la mito radikas el la jenaj alineoj de la enkonduka teksto de la 3ª Oficiala Aldono (subskribita de Grosjean-Maupin):

Ni nun parolu pri la jam farita, kaj pri la jam komencita laboro:
1º Per sia unua cirkulero la Akademio demandis al la L. K. ĝian opinion pri la litero Ĥ kaj pri la duonteĥnika sufikso Oid aŭ Ojd. Pri ambaŭ demandoj, precipe pri la unua, mi ricevis tre interesajn rimarkojn, kiujn mi bedaŭras, ke mi ne povas citi tie ĉi. La plimulto de la respondintoj preferas la formon Oid kaj aprobas la laŭvolan anstataŭigon de la litero Ĥ per la litero K en la okazoj, kiam ĝi senpere sekvas post la litero R.

La demando kiun mencias ĉi tiu enkonduko aperis en la Oficiala Gazeto Esperantista, en la n-ro 77-78 (januaro 1921, p. 7), en la Unua cirkulero de la Sekcio por la Komuna Vortaro, subskribite de ties direktoro Grosjean-Maupin:

Karaj Kolegoj, du semajnojn antaŭ la eksplodo de la milito [...] s-ro Prof. Cart proponis al la ekzameno de la L.K. kelkajn demandojn, pri kiuj mi nun petas vian respondon:

1. Ĉu ne estas akceptinda, eble eĉ konsilinda, la uzado de k, anstataŭ ĥ en ĉiuj radikoj kiuj ne apartenas al la Fundamento?
2. En la internaciaj vortoj finiĝantaj per "oid", ĉu vi opinias la internacian formon oid pli taŭga ol la formon ojd?

Nenio pri tiu temo en la postaj numeroj de OGE ĝis n-ro 82-83 de 1922-01-15, kie aperas la teksto el la 3ª OA citita ĉi-supre.

Atentindas, ke la respondo koncernas pli specialan okazon ol la demando: la demando temis pri ĉiaj ĥ; la respondo temas nur pri la kombino rĥ. Supozeble en sia ĝenerala formo la demando ricevis negativan respondon. Alia atentinda vortumo estas «la plimulto de la respondintoj» anstataŭ la atendebla «la plimulto de la komitatanoj»: supozeble respondis nesufiĉe multaj.

Probable formala akademia decido neniam okazis. La «decido» eĉ malhavas oficialan tekston. Estis opinisondado okaze de la kompilado de la 3ª OA, kiun oni poste interpretis pli vastasence kaj eĉ kontraŭe al ĝia reala enhavo.

Ja eĉ se trakti tiun opinisondadon kiel «decidon», tiam ĝia enhavo estas tute alia ol kiun oni kutime al ĝi atribuas:

1. La ideon pri la ĝenerala anstataŭigeblo la L. K. malakceptis, subteninte tian eblon nur en la kombino rĥ.
2. Tian anstataŭigon ĝi ne rekomendis kiel konsilindan (laŭ la originala demando de Cart), sed nur allasis kiel tolereblan (laŭvolan).

Tamen en sia posta agado Grosjean-Maupin agis tiel, kvazaŭ li estus ricevinta pozitivajn respondojn al siaj originalaj demandoj:

1. La ŝanĝo eblas ĉiam (krom se tio kolizias kun alia vorto); tiel sub lia gvidado 3ª OA oficialigas la parojn kateĥist=katekist, kateĥiz=katekiz, teĥnik=teknik (enhavantajn nenian r).
2. La k-formo estas preferinda; tiel la Plena Vortaro de Esperanto, kies ĉefredaktoro li estis, aperas la artikolo «tekniko», kaj ne aperas «teĥniko».

Bazon por tiaj ŝanĝoj oni povas trovi en kelkaj rekomendoj kaj vortuzoj de Zamenhofo — sed ne en la mita «Akademia decido de la 1921ª jaro».

Metodoj uzitaj por forigi ĥ

• ŝanĝi ĝin al k (en plej multaj okazoj) : ĥemio > kemio, monarĥo > monarko, monaĥo > monako
• ŝanĝi ĝin al ĉ (nur okazinte ĉe du vortoj) : ĥino > ĉino, ĥilo > ĉilo
• ŝanĝi ĝin al h (preskaŭ neniam en la vortoj komunlingvaj) : ĥamida > hamida; ĉiuj ĉindevenaj uzoj de h (Harbino ← Ĥarbino [xɑ́ɻpín])
• ŝanĝi la tutan vorton : ĥoro > koruso, eĥo > ekoo, aĥ! > ho ve!

Argumentoj favore al uzo de ĥ

1. La litero estas fundamenta. Maloftigo de ĝia uzo, celanta ĝian malaperigon el la lingvo, estas kontraŭfundamenta.
2. La distingo inter k kaj ĥ, responda al la greka-latina distingo inter c kaj ch, estas grava por rekoneblo kaj nekonfuzeblo de la scienca terminaro. Ekz-e
   • ekzistas svarmo da internaciaj terminoj derivitaj el la greka χολη (ĥole) = galo: ĥolato, ĥoleata acido, ĥolecisto, ĥoledoĥo, ĥolesterolo ktp; kaj ekzistas tuta serio da internaciaĵoj derivitaj el la greka κολλα (kolla) = gluaĵo: kolageno, kolodio, kolofono, koloido, kolostro k.a.
   • la greka χαλκός (ĥalko-) estas kupro, tute senrilata al la latindevena kalko (latine calx); ĥalkolitiko estas «kupra-ŝtona epoko», ne kalka-ŝtona (kiel pensigus kalkolitiko).
   • ĥinino (Chininum latine, Chiningermane, хининruse, Chininapole...) estas tute alia substanco ol la hormono kinino (kininangle, Kininegermane, kininefrance ... kaj en ReVo kinino(2)).
3. Ĥ havas en Esperanto utilan onomatopean funkcion, kiel redono de bleko, ĝemo kaj similaj: aĥ!, eĥo, ĥoro, ĥa-ĥa (korvo/korniko-blekado).

Ĥ en diversaj skribosistemoj

La fundamenta anstataŭaĵo

La Fundamento de Esperanto permesas anstataŭigi ĥ per hh, kiam la cirkumfleksaj konsonantoj ne estas teĥnike eblaj.

Surogataj skribosistemoj

Per surogata skribosistemo eblas eviti la ĉapelan signon en situacioj kiam uzo de la normala litero ĥ teĥnike problemas (historie en nacilingvaj tajpiloj aŭ en telegramoj, moderne ekzemple en poŝtelefonaj mesaĝetoj aŭ iuj retpoŝtaj programoj): tradicia helpa kodo en Esperanto estas la h-sistemo, do reprezentigo de la litero per kombino "hh", kvankam en la 20-a jarcento pli kaj pli uziĝis la x-sistemo, do reprezentigo de la litero per kombino "hx" (avantaĝa por aŭtomata anstataŭigo per la vera ĉapelita litero). Aliaj sistemoj malpli ofte uzatas: el ili menciindas la uzo de la kombinoj hˆ kaj h'.

En skriboj alilingvaj

En aliaj lingvoj oni montras la sonon [x] per aliaj literoj :

• per ch ĉeĥe, germane, kimre, nederlande, pole, slovake, ...
• per c'h en la bretona lingvo
• per g antaŭ e, i en la hispana lingvo
• per gh en la svahila lingvo
• per j hispane
• per x en IFA, en la uzbeka lingvo, en indianaj vortoj en la meksika hispana lingvo, kaj eĉ en la nomo de la lando mem (México ME-ĥi-ko); ankaŭ en Loĵbano
• per χ (ĥio) en la helena lingvo
• per х (ĥa) en lingvoj cirile skribataj
• per خ (ĥa) en la araba alfabeto
• per ხ en la kartvela alfabeto
• per խ en la armena alfabeto