Uzbekio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Uzbekujo)
Saltu al: navigado, serĉo
Oʻzbekiston Respublikasi
Respubliko Uzbekio (alternative UzbekujoUzbekistano)

Flago de Uzbekio

Blazono de Uzbekio

Detaloj Detaloj
Nacia himno: Nacia himno de Uzbekio
Situo
Bazaj informoj
Ĉefurbo Taŝkento
Oficiala(j) lingvo(j) uzbeka lingvo
Ĉefa(j) lingvo(j) uzbeka lingvo, taĝika lingvo, rusa lingvo
Plej ofta(j) religio(j) islama, rus-ortodoksa
Areo
 % de akvo
447 400 km²[1]
?
Loĝantaro 31 576 400
Loĝdenso 75,8 loĝ./km²
Horzono UTC+05:00
Interreta domajno .uz
Landokodo UZB
Telefona kodo +998
Plej alta punkto Ĥazret Sultan
Plej malalta punkto Lago Sarikamiŝ
Politiko
Politika sistemo prezidenta respubliko
Sendependiĝo disde Sovet-Unio 1-a de Septembro 1991
Ekonomio
Valuto uzbeka somo (UZS)
MEP laŭ 2015
– suma $68,190 miliardoj da USD[2]
– pokapa 1 176 USD
Esperanto-movado
Landa E-asocio Uzbeka Esperanto-Asocio
v  d  r
Information icon.svg

Uzbekio, UzbekujoUzbekistano (uzbeke Oʻzbekiston) estas senmarborda lando en Centra Azio. La najbaraj landoj estas okcidente kaj norde Kazaĥio, oriente Kirgizio, sud-oriente Taĝikio kaj Afganio kaj sude Turkmenio. Okcidente la lando limas la lagon Aralo. La ŝtato Uzbekio estiĝis en 1925 kiel Uzbeka Soveta Socialisma Respubliko, do kiel parto de Sovet-Unio, kaj sendependiĝis en 1991. La nomo Uzbekujo estas bazita sur la popolo de la uzbekoj, kies nomo devenas de Uzbek Ĥan.

Uzbekio estas la plej feliĉa lando en KSŜ, laŭ la World Happiness Report[3].

Historio[redakti | redakti fonton]

La unuaj historie konataj loĝantoj de la lando, la hindeŭropaj popoloj, alvenis el sia plej praa loĝtereno, probable suda Rusio, meze de la 3-a jarmilo antaŭ nia erao, opinias la historiistoj.

Antikve teritorio de Uzbekio estis loĝata de iranaj popoloj kaj konata kiel du landoj: Ĥorazmo kaj Sogdio. La sogda lingvo estis dumtempe grava lingvo kaj floris ĝis la 6-a jarcento p.K. kiam ĝin anstataŭis la persa kaj la tjurkaj lingvoj. La ĉefaj urboj, precipe Buĥaro restis ĝis nun loĝataj precipe de taĝikoj, kies lingvo estas fakte persa.

La tjurkaj popoloj ekloĝis en la regiono nur post la 8-a jarcento p.K. La uzbekoj mem, el kiuj la moderna ŝtato ricevas sian nomon, alvenis dum la 15-a jarcento.

En la 19-a jarcento, la Rusa Imperio komencis disetendiĝi kaj disvastiĝi en Centra Azio. Ekzistis 210,306 rusoj vivantaj en Uzbekio en 1912[4]. La " Granda Ludo" periodo estas ĝenerale rigardita kiel kurante de ĉirkaŭ 1813 al la Anglo-Rusa-Kongreso de 1907. Sekunde, malpli intensa fazo sekvis la Bolŝevikan revolucion de 1917. Ĉe la komenco de la 19-a jarcento, ekzistis proksimume 3,200 kilometroj (2,000 mejl.) apartiga brito Hindio kaj la malproksimaj regionoj de Caristo-Rusio. Granda parto de la tero intere estis nemapita.

Per la komenco de 1920, Cantrala Azio estis firme en la manoj de Rusio kaj, malgraŭ iom da frua rezisto al la bolŝevikoj, Uzbekio kaj la resto de Cantrala Azio iĝis parto de Sovet-Unio. La 27an de oktobro 1924 la Uzbeka Soveta Socialisma Respubliko estis kreita. De 1941 ĝis 1945, dum 2-a Mondmilito, 1,433,230 homoj de Uzbekio batalis en la Ruĝa Armeo kontraŭ Nazia Germanio. Nombro ankaŭ kontraŭbatalita sur la germana flanko. Nekredeblaj 263,005 uzbekaj soldatoj mortis en la batalkampoj de La orient fronto, kaj 32,670 iris maltrafi en ago[5].

En la 31-a de aŭgusto 1991, kun la dissolvo de Soveta Unio, Uzbekio deklaris sendependecon. 1-a septembro estis proklamita la Nacia Sendependeca Tago.

Teritoria organizado[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Teritoria organizado de Uzbekio.

La teritorio de Uzbekio estas dividita en dek du aŭtonomajn provincojn aŭ regionojn, nome provinco Andiĝono (Andijon Viloyati), provinco Buĥaro (Buxoro Viloyati), provinco Fergano (Farg'ona Viloyati), provinco Ĝizaĥo (Jizzax Viloyati), provinco Ĥorazmo (Xorazm Viloyati), provinco Namangano (Namangan Viloyati), provinco Navojo (Navoiy Viloyati), provinco Kaŝkadaro (Qashqadaryo Viloyati), provinco Samarkando (Samarqand Viloyati), provinco Sirdarjo (Sirdaryo Viloyati), provinco Surĥandaro (Surxondaryo Viloyati), provinco Taŝkento (Toshkent), unu aŭtonoma respubliko, Karakalpakstano (Qaraqalpaqstan Respublikasi) kaj la urbo Taŝkento (Toshkent Shahri).

Politiko[redakti | redakti fonton]

Parlamentejo de Respubliko de Uzbekio

Post kiam Uzbekio deklaris sendependeco de Soveta Unio en 1991, elekto estis okazigita, kaj Islom Karimov estis elektita kiel la unua Prezidanto de Uzbekio[6][7].

La unuaj elektoj de la Oliy Majlis (parlamento aŭ Supera Asembleo) estis okazigitaj sub rezolucio adoptita fare de la 16-a Supera Soveto en 1994. En tiu jaro, la Supera Soveto estis anstataŭigita per la Oliy Majlis. Ekde tiam Uzbekio okazigis prezidentajn kaj parlamentanelektojn sur regula bazo, sed neniuj realaj opozicikandidatoj aŭ partioj povas partopreni[6].

La triaj elektoj por la dukamera 150-membra Oliy Majlis, la Leĝdona Ĉambro, kaj la 100-membra Senato por kvinjaraj esprimoj, estis okazigitaj la 27an de decembro 2009. La duaj elektoj kiuj estis okazigitaj en la 2004-05-an de decembro La Oliy Majlis estis unukameraj ĝis 2004. Ĝia grandeco pliigite de 69 deputitoj (membroj) en 1994 ĝis 120 en 2004-05, kaj nuntempe standoj ĉe 150[6].

La referendumo pasis, kaj la esprimo de Islom Karimov estis plilongigita per ago de parlamento al decembro 2007. La plej multaj internaciaj observantoj rifuzis partopreni la procezon kaj ne rekonis la rezultojn, flankenbalaante ilin kiel ne kontentigado de bazaj normoj. La referendumo (2002) ankaŭ inkludis planon por dukamera parlamento konsistanta el Malsupra Ĉambro (Oliy Majlis) kaj Supera Ĉambro (Senato). Membroj de la malsupra ĉambro devas esti "plentempaj" leĝdonantoj. Elektoj por la nova dukamera parlamento okazis en la 26-a de decembro[6].

Organizo por Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo limigis observadmision finis ke la elektoj enamiĝis signife manke de OSKE-engaĝiĝoj kaj aliaj internaciaj normoj al demokrataj elektoj. Pluraj partioj estis formitaj kun registaraprobo. Simile, kvankam multoblaj aŭdvidaj butikoj (radio, televido, gazeto) estis establitaj, tiuj aŭ restas sub registara kontrolo aŭ malofte boratingas politikajn temojn. Sendependaj partioj estis permesitaj organizi, rekruti membrojn kaj okazigi konvenciojn kaj novaĵaŭdiencojn, sed al ili estis neitaj registrado sub restriktaj registradproceduroj.

Demografio[redakti | redakti fonton]

Uzbekio estas la plej popolriĉa lando de Centra Azio. Ĝiaj 31,025,500 civitanoj konsistas el la totala populacio de preskaŭ duono de la regiono. La loĝantaro de Uzbekio estas junega: 34.1% de ĝiaj homoj estas pli junaj ol 14 (2008 takso). Laŭ oficialaj fontoj, uzbekoj konsistas el plimulto (80%) de la totala populacio. Aliaj etnoj inkludas rusojn 5.5%, taĝikojn al 5% (oficiala takso kaj pridisputataj), kazaĥoj 3%, karakalpakoj 2.5% kaj tataroj 1.5% (1996 taksoj)[1].

Kulturo[redakti | redakti fonton]

Religio[redakti | redakti fonton]

Islamo en Uzbekio estas longe la domina religio, ĉar islamanoj konsistigas 90% de la populacio laŭ 2009 Usona Ŝtata Departementa liberigo[8]. Tamen, raporto de Pew Esplorcentro (2009) deklaris ke en Uzbekio estas 96.3% islamanoj[9]. Laŭtaksaj 93,000 judoj iam ĉeestis. Malgraŭ ĝia superrego, la praktiko de Islamo estas malproksima de monolita. Multaj versioj de la kredo estis praktikitaj en Uzbekio. La konflikto de islama tradicio kun diversaj tagordoj de reformo aŭ sekularigadodum la 20-a jarcento forlasis la eksteran mondon kun konfuza nocio de islamaj praktikoj en Mezazio. En Uzbekio la fino de sovetia potenco ne alportis pliiĝon de islama fundamentismo, kiam multaj antaŭdiris, sed prefere laŭpaŝan rekonaton kun la preskriboj de la kredo. Tamen post 2000, ŝajnas ekzisti pliiĝo de subteno en favoro de la islamistoj, kiu estas agitita per la subpremaj iniciatoj de la aŭtoritatema registaro.

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. 1,0 1,1 Книга фактов ЦРУ. Alirita 2013-06-02.
  2. Uzbekistan reports. International Monetary Fund
  3. World Happiness Report 2016 Update UN Secretary-General Ban Ki-moon
  4. Vladimir Shlapentokh, Munir Sendich, Emil Payin The new Russian diaspora: Russian minorities in the former Soviet republics(1994). p. 108. ISBN 1-56324-335-0.
  5. Chahryar Adle, Madhavan K.. Palat, Anara Tabyshalieva (2005). "Towards the Contemporary Period: From the Mid-nineteenth to the End of the Twentieth Century". UNESCO. p.232. ISBN 9231039857
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 История парламента. Сайт Олий Мажлиса..
  7. Постановление Верховного Совета Республики Узбекистан от 31 августа 1991 г. «О провозглашении государственной независимости Республики Узбекистан»
  8. [1]
  9. [2]