Armilo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Katapulto
Bajoneto
Kvarrada balisto portita de katafraktaj ĉevaloj, ĉ. 400.
Antikva ĉina kanono montrita en la Turo de Londono.
Rotacia pistolo (revolvero)
Pistolo

Armilo, simple armo aŭ batalilo estas permana aŭ maŝina ilo por defendi sin aŭ ataki iun. Oni uzas armilojn en bataloj inter homoj, kaj ankaŭ en la ĉasado de bestoj.

Oni povas paroli pri bat-armilo, tranĉ-armilo, kiujn oni uzas unu- aŭ dumane (ekz. madzo, glavo). La lanco, pafarko, ŝtonĵetilo funkcias same per homa forto, sed efikas pli disten. La streĉado de arbalesto kaj la katapulto bezonas ankaŭ meĥanikan sistemon. Per kemia forto funkcias la raketoj, kanonoj, pafiloj, fusiloj ks.

La armiloj povas efiki tra movenergio (pafaĵo) aŭ per kemia energio (eksplodo de bombo aŭ grenado). Netradiciaj armiloj estas la nukleaj armiloj – atombombo, hidrogenbombo –, sed ankaŭ la kemiaj kaj biologiaj armiloj.

Historio de armo kaj armado[redakti | redakti fonton]

La uzo de objektoj kiel armiloj estis observita inter ĉimpanzoj,[1] kondukante al konjekto ke fruaj prahomoj unue komencis uzi armilojn jam antaŭ kvin milionoj da jaroj.[2] Tamen, tio ne povas esti konfirmita uzante fizikan indicon ĉar maleoj, lancoj, kaj neformitaj ŝtonoj ne forlasis malambiguan registron. La plej fruaj malambiguaj armiloj trovitaj estas la Ĵetlancoj de Schöninger: nome ok lignaj ĵetadlancoj datitaj el antaŭ pli ol 300,000 jaroj.[3][4][5][6][7]

Antikva kaj klasika armado[redakti | redakti fonton]

Antikvaj armiloj estis evoluaj plibonigoj de antaŭ nelonge neolitikaj iloj, sed tiam signifaj plibonigoj en materialoj kaj kreaj teknikoj kreis serion de revolucioj en armea teknologio. La evoluo de metalo prilaborita, komenciĝis kun kupro dum la Ĥalkolitiko (proksimume 3,300 a.K.) kaj sekvis baldaŭ per bronzo kondukikante al la bronzepoka glavo kaj similaj armiloj. La unuaj defendaj strukturoj kaj fortikaĵoj aperis en la Bronzepoko,[8] indikante pliigitan bezonon de sekureco. Armiloj dizajnitaj por rompi fortikaĵojn baldaŭ sekvis poste, ekzemple la ramo jam estis en uzo antaŭ 2500 a.K.[8]

Kvankam fruaj ferepokaj glavoj ne estis pli bonaj ol siaj bronzaj antaŭaĵoj, post kiam ferkonstruado evoluiiĝis, ĉirkaŭ 1200 a.K. en Afriko sude de Saharo,[9] fero komencis esti uzita vaste en armilproduktado.[10]

Malsovaĝigo de la ĉevalo kaj ĝeneraligita uzado de spokitaj radoj antaŭ ĉ. 2000 a.K.,[11] kondukis al la malpeza, ĉevalmovita armea ĉaro. La moviĝeblo disponigita per armeaj ĉaroj estis grava dum tiu epoko. Spok-konveksa armeaĉara uzokutimo pintis ĉirkaŭ 1300 a.K. kaj tiam malkreskis, ĉesante esti armee signifa ekde la 4-a jarcento a.K.[12]

Kavalerio evoluis post kiam ĉevaloj estis breditaj por apogi la pezon de viro. La ĉevalo etendis la intervalon kaj pliigis la rapidecon de atakoj.

Ŝipoj konstruiĝis kiam armiloj aŭ batalŝipoj kiel ekzemple la triremo estis en uzo ekde la 7-a jarcento a.K.[13] Tiuj ŝipoj estis poste anstataŭigitaj per pli grandaj ŝipoj ĉirkaŭ la 4-a jarcento a.K.

Mezepoko[redakti | redakti fonton]

Eŭropa militado dum la Mezepoko estis dominita fare de elitgrupoj de kavaliroj apogitaj fare de amasigita infanterio. Ili estis implikitaj en mova batalo kaj sieĝoj kiuj implikis diversajn sieĝarmilojn kaj taktikojn. Kavaliroj sur ĉevaldorso evoluigis taktikojn por ŝargado per lancoj disponigantaj efikon al la malamikaj formacioj kaj tiam tirantaj pli praktikajn armilojn (kiel ekzemple glavoj) post kiam ili eniĝis en la manbatalo. Dume infanterio, en la aĝo antaŭ la fiksado de strukturitaj formacioj, fidis je malmultekostaj, fortikaj armiloj kiaj ekzemple lancoj kaj ĝardentranĉiloj en proksima batalo kaj ĵetitaj de fore. Ĉar armeoj iĝis pli profesiaj, ilia ekipaĵo estis normigita kaj infanterio transiris al lancoj. Lancoj estas normale sep al ok futoj longaj, lige kun pli malgrandaj mallonga glavoj.

En orienta kaj sudokcident-azia militado, similaj taktikoj estis evoluigitaj sendepende de eŭropaj influoj.

La enkonduko de pulvo de la Malproksima Oriento ĉe la fino de tiu periodo revoluciigis militadon. Formadoj de muskedistoj, protektitaj fare de bariergardistoj dominis senkaŝajn batalojn, kaj la kanono anstataŭigis la ĵetmaŝinon kiel la domina sieĝarmilo.

Moderna epoko[redakti | redakti fonton]

La maŝinpafiloj Vickers uzataj de brita militservo dum 79 sinsekvaj jaroj.

La eŭropa Renesanco markis la komencon de la efektivigo de pafiloj en okcidenta militado. Pafiloj kaj raketoj estis enkondukitaj en la batalkampo.

Pafiloj estas kvalite diferencaj de pli fruaj armiloj ĉar ili liberigas energion de bruligeblaj fuzaĵoj kiel ekzemple pulvo, prefere ol kontraŭpezilo aŭ risorto. Tiu energio estas liberigita tre rapide kaj povas esti reproduktita sen multe da fortostreĉo fare de la uzanto. Tial eĉ fruaj pafiloj kiel ekzemple la arkebuzo estis multe pli potencaj ol homenergiaj armiloj. Pafiloj iĝis ĉiam pli gravaj kaj efikaj dum la 16-a jarcento al 19-a jarcento, kun progresaj plibonigoj en funkciigaj mekanismoj sekvitaj per revoluciaj ŝanĝoj en municia manipulado kaj fuzaĵo. Dum la Usona Enlanda Milito diversaj teknologioj inkluzive de la maŝinpafilo kaj de la kirasita batalŝipo emerĝis kiel tio estas rekoneblaj kaj utilaj militarmiloj hodiaŭ, precipe en limigitaj konfliktoj. En la 19-a jarcento batalŝipa propulso ŝanĝiĝis de velpotenco al fosilifuele elektra vapormaŝinoj.

La aĝo de angulhavaj armiloj finiĝis subite ĵus antaŭ la Unua Mondmilito per rifl-artilerio. Bombardiloj povis detrui masonaĵajn fortikaĵojn kaj aliajn fortikaĵojn. Tiu ununura invento kaŭzis revolucion en militaferoj kaj establis taktikojn kaj doktrinon kiuj daŭre estas en uzo hodiaŭ. Grava kvalito de industria militado estis teknologia eskalado - inventoj estis rapide egalitaj tra reproduktado aŭ rebatitaj per ankoraŭ plia novigado. La teknologia eskalado dum la Unua Mondmilito estis profunda, produktante armitajn aviadilojn kaj tankojn.

Tio daŭris en intermilita tempo (inter Unua Mondmilito kaj Dua Mondmilito) kun kontinua evoluo de ĉiuj armilsistemoj de ĉiuj gravaj industriaj potencoj. Multaj modernaj militarmiloj, precipe surteraj, estas relative negravaj plibonigoj de armilsistemoj evoluigitaj dum la Dua Mondmilito. Vidu armea teknologio dum 2-a Mondmilito por detala diskuto.

Nuntempa epoko[redakti | redakti fonton]

La fungonubo de la atombombo de Nagasaki, Japanio, la 9an de aŭgusto, 1945, leviĝis ĉirkaŭ 18 km supre la bombofala subcentro.

Ekde la mezo de la 18-a-jarcenta nordamerika franc-hinda milito tra la komenco de la 20-a jarcento, hom-energiaj armiloj estis reduktitaj de la primara armilaro de la batalkampo pasanta al pulv-bazita armilaro. Foje referite kiel la "Apoko de Fusiloj",[14] tiu periodo estis karakterizita per la evoluo de pafiloj por infanterio kaj kanonoj por subtenado, same kiel la komencoj de mekanizitaj armiloj kiel ekzemple la maŝinpafilo, la tanko kaj la larĝa enkonduko de aviadiloj en militadon, inkluzive de maramea militado kun la enkonduko de la aviadilŝipoj.

La Unua Mondmilito markis la eniron de tute industriigita militado same kiel armiloj de amasa neniigo (ekz., kemiaj kaj biologiaj armiloj), kaj armiloj estis evoluigitaj rapide por renkonti milittempajn bezonojn. Ĉefe, ĝi promesis al la armeaj komandantoj la sendependigon disde la ĉevalo kaj la revigliĝon en manovromilitado tra ampleksa uzo de motorveturiloj. La ŝanĝoj kiujn tiuj armeaj teknologioj spertis antaŭ ol kaj dum la Dua Mondmilito estis evoluaj, sed difinis la evoluon por la resto de la jarcento.

La Dua Mondmilito tamen, eble markis la plej panikan periodon de armilevoluo en la historio de la homaro. Masivaj nombroj da novaj dezajnoj kaj konceptoj estis lanĉitaj, kaj ĉiuj ekzistantaj teknologioj estis plibonigitaj inter 1939 kaj 1945. La plej potenca armilo inventita dum tiu periodo estis la atombombo, aliflanke multaj pliaj armiloj influis la mondon laŭ malsamaj manieroj.

Specoj de armoj[redakti | redakti fonton]

  • blanka armo (tranĉarmo) specoj de tranĉarmiloj:
Lanĉisto de Ĵetlanco. Bronzo, Lakonia stilo, tria kvarono de la 6a jarcento a.K.
svedaj halebardoj el la 16-a jc.
Kanono
La sovetia tanko T34/85
Modelo de la bombo "Litte Boy", kiu estis ĵetita je Hiroŝimo
Brulbotelo de Finnlando, uzata kun sukceso dum la Vintra milito.
- bajoneto
- frameo
- lanco (pikstango)
- ĵetlanco
- francisko
- glavo
- halebardo
- milita falĉilo
- ponardo
- svingoĵetilo
  • pafa armo Specoj de pafarmiloj:
- pistolo
-- rotacia pistolo - revolvero
- fusilo
- aŭtomata fusilo
- maŝinpafilo
- mitralo
- mitraleto (pistolo-mitralo)
- nadloprajma fusilo

ankaŭ:

- dumdumo
  • aliaj personaj kaj transporteblaj armoj
- mangrenadoj
- grenadĵetiloj
- flamĵetiloj

...

- flosantaj minoj
- kontraŭinfanteriaj minoj
- kontraŭpersonaj minoj
- kontraŭtankaj minoj
- signalaj minoj
- kanonoj (Trenaj kanonoj)
(kanonoj kaj haŭbizoj)
- minĵetiloj ?
- memveturantaj kanonoj
- reakcia artilerio
- bazaj bataltankoj
- malpezaj tankoj
- pezaj tankoj
- kirasaŭtoj
- kirastransportiloj ?
- batalaj maŝinoj de infanterio
  • raketarmo
- balistikaj strategiaj raketoj
- taktikaj raketoj
  • nuklea armo
- atoma bombo
- hidrogena bomba
- neŭtrona ...
  • aliaj armoj
- psikotrona armo
- sisma armo
- lasera armo
- ...

aliaj specoj de armiloj:

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Proverbo[redakti | redakti fonton]

Ekzistas proverbo pri armilo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof[15]:

  • Citaĵo
     Ne servas larmo anstataŭ armo. 

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Jill D. Pruetz and Paco Bertolani, Savanna Chimpanzees, Pan troglodytes verus, Hunt with Tools", Current Biology, 6a de Marto, 2007
  2. Rick Weiss, "Chimps Observed Making Their Own Weapons", The Washington Post, 22an de Februaro, 2007
  3. Hartmut Thieme, Reinhard Maier (Hrsg.): Archäologische Ausgrabungen im Braunkohlentagebau Schöningen. Landkreis Helmstedt, Hannover 1995.
  4. Hartmut Thieme: Die ältesten Speere der Welt – Fundplätze der frühen Altsteinzeit im Tagebau Schöningen. In: Archäologisches Nachrichtenblatt 10, 2005, S. 409-417.
  5. Michael Baales, Olaf Jöris: Zur Altersstellung der Schöninger Speere. In: J. Burdukiewicz u. a. (Hrsg.): Erkenntnisjäger. Kultur und Umwelt des frühen Menschen. Veröffentlichungen des Landesamtes für Archäologie Sachsen-Anhalt 57, 2003 (Festschrift Dietrich Mania), S. 281-288.
  6. O. Jöris: Aus einer anderen Welt – Europa zur Zeit des Neandertalers. In: N. J. Conard u. a. (Hrsg.): Vom Neandertaler zum modernen Menschen. Ausstellungskatalog Blaubeuren 2005, S. 47-70.
  7. Lower Palaeolithic hunting spears from Germany. Hartmut Thieme. Letters to Nature. Nature 385, 807 - 810 (27a Februaro 1997); COI:10.1038/385807a0, Nature.com
  8. 8,0 8,1 Gabriel, Richard A.; Metz, Karen S.. A Short History of War. Alirita 2010-01-08.
  9. Duncan E. Miller kaj N.J. Van Der Merwe, "Early Metal Working in Sub Saharan Africa" Journal of African History 35 (1994) 1-36; Minze Stuiver kaj N.J. Van Der Merwe, "Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa" Current Anthropology 1968.
  10. Gabriel, Richard A.; Metz, Karen S.. A Short History of War - Iron Age Revolution. Alirita 2010-01-08.
  11. Wheel and Axle Summary (2010-11-02). Alirita 2011-06-13.
  12. Science Show: The Horse in History (1999-11-13). Alirita 2011-06-13.
  13. The Trireme (1/2). Alirita 2011-06-13.
  14. p. 263, Hind
  15. Lernu