Interna milito

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Eniro de la frankisma armeo en 1937 en la ekstremadura urbeto Guareña dum la Hispana Enlanda Milito, kiu estis interna milito, en kiu partoprenis ankaŭ eksterlandaj trupoj ambaŭflanke, kiel antaŭaĵo de la Dua Mondmilito.

Interna milito (ofte nomata ankaŭ enlanda milito kaj intercivitana milito) estas milito, en kiu la fortoj partoprenantaj en la konflikto apartenas al la sama lando, imperio aŭ (alitipa) politika estaĵo, kaj batalas por alpreni la regadon de la regno. La esprimoj intercivitana milito, civitana militocivila milito ne ĝustas, ĉar ili supozigas,, ke la armita konflikto ne enhavas armeojn, kio maloftas aŭ tute ne eblas: civiluloj kiam armiĝas jam ne plu estas civiluloj.

Interna milito estas milito inter fakorganizitaj grupoj ene de la sama ŝtatorespubliko,[1] aŭ, malpli ofte, inter du landoj kreitaj de antaŭe unuiĝinta ŝtato.[2] La celo de unu flanko povas klopodi preni kontrolon de la lando aŭ regiono, por atingi sendependecon por regiono, aŭ por ŝanĝi registarpolitikojn.[1] La esprimo estas adapto de la tre konata latina esprimo bellum civile kiu kutime rilatis al la diversaj intercivitanaj militoj de la Romia Respubliko en la 1a jarcento a.K.

Interna milito estas alt-intensa konflikto, ofte implikante kutime armetrupojn, kiu estas eltenita, organizita kaj grandskala. Internaj militoj povas rezultigi nombregojn de viktimoj kaj la konsumo de signifaj resursoj.[3]

Internaj militoj ekde la fino de 2-a Mondmilito daŭris averaĝe iom pli ol kvar jarojn, kio estas rimarkinda pliiĝo de la unu-kaj-duonjara averaĝo de la 1900-1944 periodo. Dum la indico de apero de novaj internaj militoj estis relative stabila ekde la mezo de la 19-a jarcento, la kreskanta daŭro de tiuj militoj rezultigis kreskantajn nombrojn da militoj daŭrantajn en ĉiu tempo. Ekzemple, ekzistis ne pli ol kvin internaj militoj survoje samtempe en la unua duono de la 20-a jarcento dum pli ol 20 samtempaj internaj militoj okazis proksime al la fino de la Malvarma Milito antaŭ ol ĝi finiĝis. Ekde 1945, enlandaj militoj rezultigis la mortojn de pli ol 25 milionoj da homoj, same kiel la malvola delokiĝo de milionoj pli. Enlandaj militoj krome rezultigis ekonomian kolapson; Somalio, Birmo (Mjanmao), Ugando, Demokratia Respubliko Kongo kaj Angolo estas ekzemploj de landoj kiuj estis konsideritaj kun esperplenaj futuroj antaŭ esti englutitaj en internaj militoj.[4]

Formala klasigo[redakti | redakti fonton]

James Fearon, akademiulo de civitaj militoj en Universitato Stanford, difinas internan militon kiel "perforta konflikto ene de lando kontraŭbatalita fare de fakorganizitaj grupoj kiuj planas preni potencon en la centro aŭ en regiono, aŭ ŝanĝi registarpolitikojn".[1] Ann Hironaka plue precizigas ke unu flanko de enlanda milito estas la ŝtato.[3] La intenseco ĉe kiu burĝa tumulto iĝas civita milito estas pristudita fare de akademiuloj. Kelkaj politikaj sciencistoj difinas enlandan militon kiel okazigo de pli ol 1000 viktimoj,[1] dum aliaj plue precizigas ke almenaŭ 100 devas veni de ĉiu flanko.[5] La projekto Correlates of War (Korelacioj de Milito), datenserio vaste uzita de akademiuloj pri konfliktoj, klasifikas intercivitajn militojn kiel okazigo de pli ol 1000 milit-rilataj viktimoj por jaro da konflikto. Tiu indico estas malgranda frakcio de la milionoj mortigitaj en la Dua Sudana Enlanda Milito kaj en la Kamboĝa Enlanda Milito, ekzemple, sed ekskludas plurajn tre diskonigitajn konfliktojn, kiaj ekzemple La Problemoj de Nord-Irlando kaj la lukto de la Afrika Nacia Kongreso en la epoko de Apartismo en Sudafriko.[3]

Bazite sur la kriterio de viktimoj (1000) por jaro, ekzistis 213 internaj militoj de 1816 ĝis 1997, 104 kiuj okazis de 1944 ĝis 1997.[3] Se oni utiligas la malpli-rigorajn 1000 viktimojn kiel totala kriterio, ekzistis 90 internaj militoj inter 1945 kaj 2007, kun 20 daŭrantaj internaj militoj aktuale en 2007.[1]

La Konvencio de Ĝenevo ne specife difinas la esprimon "interna milito", tamen oni skizas la respondecajn kampojn de partioj en "armita konflikto ne de internacia karaktero". Tio inkludas internajn militojn, aliflanke neniu specifa difino de interna milito estas disponigita en la teksto de la Konvencioj.

Tankoj surstrate de Adis-Abebo post la ribeluloj kaptis la ĉefurbon dum la Etiopia Interna Milito (1991)

Tamen la Internacia Komitato de la Ruĝa Kruco serĉis disponigi iun klarigon tra siaj komentaĵoj pri la Konvencio de Ĝenevo, notante ke la Konvencioj estas "tiel ĝeneralaj, tiel neklaraj, ke multaj el la delegacioj timis ke eble estos prenita por kovri ajnan agon faritan fare de forto de armoj". Sekve la komentaĵoj zorgas pri malsamaj "kondiĉoj" laŭ kiuj la apliko da la Ĝeneva Traktato dependus, la komentaĵo tamen substrekas ke tiuj ne devus esti interpretitaj kiel rigidaj kondiĉoj. La kondiĉoj listigitaj fare de la IKRK en ĝia komentaĵo estas kiel sekvas:[6][7]

(1) Ke la partio en ribelo kontraŭ la laŭjure registaro posedu fakorganizitan militforton, aŭtoritaton respondecan por siaj agoj, agante ene de difinita teritorio kaj havante la rimedojn por respekti kaj certigai respekton por la Konvencio.

(2) Ke la laŭleĝa registaro havu devon havi rimedon al la regulaj militfortoj kontraŭ ribelantoj fakorganizitaj tiel armea kaj en posedo de parto de la nacia teritorio.

(3) (a) Ke la laŭjure registaro agnosku la ribelantojn kiel militemuloj; aŭ (b) Ke ĝi postulu por si mem la rajtojn de militemulo; aŭ (c) Ke ĝi aljuĝis la ribelantrekonon kiel militemuloj por la celoj nur de la nuna Konvencio; aŭ (d) Ke la disputo agnosku la tagordon de la Sekureckonsilio aŭ la plenkunsido de la Unuiĝintaj Nacioj kiel minaco al internacia paco, pacrompo, aŭ ago de agreso.

(4) (a) Ke la ribelantoj havu organizon asertantan havi la karakterizaĵojn de Ŝtato; (b) Ke la ribelantoj faru aŭtoritatajn ekzercojn kiel reale aŭtoritata de facto super la loĝantaro ene de difinita parto de la nacia teritorio; (c) Ke la armetrupoj agu sub la direkto de fakorganizita aŭtoritato kaj estu pretaj observi la ordinarajn militleĝojn; (d) Ke la ribelanta aŭtoritato jesu esti ligitaj per la provizaĵoj de la Konvencio.

Kialoj de interna milito laŭ la Modelo Collier–Hoeffler[redakti | redakti fonton]

Akademiuloj esplorantaj la kialon de interna milito estas altiritaj per du kontraŭstaraj teorioj, nome por avideco kontraŭ plendo. Malglate deklarite: ĉu konfliktoj estas kaŭzitaj fare de homoj kiuj, ĉu difiniĝas laŭ etneco, religio aŭ alia socia alligiteco, aŭ ĉu konfliktoj komenciĝas ĉar ĝi estas rilataj al la ekonomiaj plej bonaj avantaĝoj de individuoj kaj grupoj kiuj komencas ilin? Scienca analizo apogas la konkludon ke ekonomiaj kaj strukturaj faktoroj estas pli gravaj ol tiuj de identeco en okazoj de interna milito.[8]

Ampleksa studo de interna milito estis aranĝita fare de teamo de la Monda Banko komence de la 21-a jarcento. La studkadro, kiu estis nomita la Modelo Collier–Hoeffler, ekzamenis 78 kvinjarajn pliigojn de interna milito okazintaj de 1960 ĝis 1999, same kiel 1,167 kvinjarajn pliigojn de "neniu enlanda milito" por komparo, kaj submetis la datenojn lokitajn al regresa analizo por vidi la efikon de diversaj faktoroj. La faktoroj kiuj pruviĝis havi statistike signifan efikon al la ŝanco ke interna milito okazus en iu antaŭfiksita kvinjara periodo estis:[9]

Havebleco de financo[redakti | redakti fonton]

Ekonomia dependo el riĉo, kia diamantoj, ĉi tie minataj de tiuj infanoj en Sieraleono, rilatas al pliiĝanta risko de interna milito. (Vidu ankaŭ artikolon Konflikta diamanto.)

Alta proporcio de primaraj krudvaroj en naciaj eksportaĵoj signife pliigas la riskon de konflikto. Lando ĉe "pintodanĝero", kun krudvaroj konsistantaj el 32% da malneta enlanda produkto, havas 22% riskon de falado en internan militon en antaŭfiksita kvinjara periodo, dum lando kun neniuj primaraj krudvaraj eksportaĵoj havas 1% da risko. Se disagregite, nur nafto kaj ne-naftaj grupiĝoj montris malsamajn rezultojn: lando kun relative malaltaj niveloj de dependeco de naftaj eksportaĵoj estas ĉe iomete malpli risko, dum altnivela dependeco de petrolo kiel eksportaj rezultoj en iomete pli da risko de interna milito ol nacia dependeco de alia primara krudvaro. La verkintoj de la studo interpretis tion kiel la rezulto de la facileco laŭ kiu primaraj krudvaroj povas esti eldevigitaj aŭ kaptitaj kompareble al aliaj formoj de riĉo; ekzemple, estas facile kapti kaj kontroli la produktadon de orminejo aŭ naftejo komparite kun sektoro de vestoproduktado aŭ gastigaj servoj.[10]

Dua fonto de financo estas naciaj diasporoj, kiuj povas financi ribelojn kaj insurekciojn el eksterlande. La studo trovis ke statistike interŝanĝi la grandecon de la diasporo de lando de la plej malgranda trovita en la studo al la plej granda rezultis en sesobla pliiĝo en la ebleco de intera milito.[10]

Ŝancokosto de ribelo[redakti | redakti fonton]

Armitaj volontuloj de Jihad al-Mukadas dum la Enlanda Milito de 1947–1948 en la Brita mandato Palestino

Pli alta maskla mezlerneja estado, popersona enspezo kaj ekonomikreska ofteco, ĉio havis signifajn efikojn al reduktado de la ebleco de interna milito. Specife, maskla mezlerneja estado 10% super la mezumo reduktis la eblecon de konflikto je proksimume 3%, dum kreskorapideco 1% pli alta ol la studmezumo rezultigis malkreskon en la ebleco de enlanda milito de proksimume 1%. La studo interpretis tiujn tri faktorojn kiel anstataŭantoj por eviti ribelon, kaj tial ke pli malalta enspezo instigas al ribelo.[10] Vortumite alimaniere: junaj maskloj (kiuj konsistigas la vastan plimulton de batalistoj en internaj militoj) malpli ligas supozeble ribelon se ili ricevas edukon aŭ havas komfortan salajron, kaj povas racie supozi ke ili prosperos en la estonteco.[11]

Malalte popersona enspezo estis proponita kiel kialo por plendo, ekigante armitan ribelon. Tamen, por ke tio estu vera, oni atendus ekonomian malegalecon ankaŭ signifa faktoro en ribeloj, kie ĝi ne estas. La studo tial finis ke la ekonomia modelo de ŝancokosto pli bone klarigis la rezultojn.[9]

Armea avantaĝo[redakti | redakti fonton]

Altaj niveloj de loĝantara disiĝo kaj, laŭ pli malgranda mezuro, la ĉeesto de monta tereno, pliigis la eblecon de konflikto. Ambaŭ de tiuj faktoroj favoras ribelantojn, ĉar loĝantaro disiĝinta transe direkte al la limoj estas pli malfacila kontrolebla ol tiu koncentrita en centra regiono, dum montoj havigas terenon kie ribelantoj povas serĉi rifuĝon. Same disponeblo de antaŭvidita armeaj fortoj kompare kun alia flanko kiu aŭ ne disponas je tio aŭ disponos el ĝi nur post ties plua preparo, povas enkuraĝigi la ribelantojn aŭ ekantojn de interna milito.[10]

Plendo[redakti | redakti fonton]

La plej multaj defendantoj por "plendo" - la teorio ke internaj militoj komenciĝas pro temoj de identeco, prefere ol ekonomio - estis statistike sensignifaj, inkluzive de ekonomia egaleco, politikaj rajtoj, etna polusiĝo kaj religia frakciecigo. Nur etna domineco, la kazo kie la plej granda etno konsistas el plimulto de la loĝantaro, pliigis la riskon de enlanda milito. Lando karakterizita per etna domineco havas preskaŭ dufoje la eblecon de interna milito. Tamen, la kombinitaj efikoj de etna kaj religia frakciecigo, t.e. la pli granda ŝanco ke ĉiu du hazarde elektitaj popoloj de apartaj etnaj aŭ religiaj grupoj, la malplia ebleco de interna milito, ankaŭ estis signifa kaj pozitiva, tiel longe kiel la lando evitis etnan dominecon. La studo interpretis tion kiel deklarado ke malplimultoj pli ribelas supozeble se ili sentas ke ili estas dominitaj, sed ke ribeloj pli okazas supozeble ĉe la pli homogena estu la loĝantaro kaj pli koheziaj la ribelantoj. Tiuj du faktoroj povas tiel esti viditaj kiel mildigaj unu por la alia en multaj kazoj.[12]

Loĝantaro[redakti | redakti fonton]

La diversaj faktoroj kontribuantaj al la risko de enlandamilita pliiĝo pliiĝas rilate al la kvanto de loĝantaro. La risko de interna milito pliiĝas ĉirkaŭ proporcie kun la grandeco de la loĝantaro de lando.

Tempo[redakti | redakti fonton]

Historiaj ekzemploj[redakti | redakti fonton]

Soldatoj de la Siberia Armeo en 1919 (Rusia Enlanda Milito).

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 James Fearon, "Iraq's Civil War" en Foreign Affairs, Marto/Aprilo 2007. Por plia studado pri klasigo de Internaj militoj, vidu la sekcion "Formala klasigo".
  2. Nations, Markets, and War: Modern History and the American Civil War | Book Reviews, EH.net. "Two nations [ene de Usono] developed because of slavery." Oktobro 2006. Konsultita en Julio de 2009.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Ann Hironaka, Neverending Wars: The International Community, Weak States, and the Perpetuation of Civil War, Harvard University Press: Cambridge, Mass., 2005, p. 3, ISBN 0-674-01532-0
  4. Hironaka (2005), pp. 1-2, 4-5
  5. Edward Wong, "A Matter of Definition: What Makes a Civil War, and Who Declares It So?" New York Times November 26, 2006
  6. Fina Registro de la Kvara Ĝeneva Konvencio de 1949, (Volume II-B, p. 121)
  7. Vidu ankaŭ la Internacia Komitato de la Ruĝa Kruco commentary pri la Tria Ĝeneva Konvencio de 1949, Artikolo III, Sekcio "A. Cases of armed conflict" ĉe la interpreto de IKRK pri la difino kaj listado de proponita alternativa vortumado.
  8. Vidu, ekzemple, Hironaka (2005), pp. 9–10, kaj Paul Collier, Anke Hoeffler kaj Nicholas Sambanis, "The Collier-Hoeffler Model of Civil War Onset and the Case Study Project Research Design," en Collier & Sambanis, Vol 1, p. 13
  9. 9,0 9,1 Collier & Sambanis, Vol 1, p. 17
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Collier & Sambanis, Vol 1, p. 16
  11. Henrik Urdal - A CLASH OF GENERATIONS? YOUTH BULGES AND POLITICAL VIOLENCE - un.org. Konsultita la 28an de Decembro 2012.
  12. Collier & Sambanis, Vol 1, p. 18