Fosforo

N; ↑ ; P ; ↓; As	Si ← fosforo → S
31	P
	15
	↓Perioda tabelo de elementoj↓
ĥemia elemento • lithophile
poliatoma nemetalo
Ĝeneralaj informoj
Nomo (latine), simbolo, numero	fosforo (phosphorus), P, 15
CAS-numero	7723-14-0
Loko en perioda tabelo	15-a grupo, 3-a periodo, bloko p
Karakteriza grupo	(nespecifita)
abundeco en terkrusto	0,099 %
Nombro de naturaj izotopoj	1
Aspekto	blanka (vaksokovrita), ruĝa, viola aŭ nigra solido
Atomaj ecoj
Relativa atompezo	30.973761998 amu
Atomradiuso	100 pm
Kovalenta radiuso	107 pm
Radiuso de van der Waals	180 pm
Elektrona konfiguracio	Ne 3s2 3p3
Elektronoj en ĉiu energia ŝelo	2; 8; 5
Oksidiĝa nombro	−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5
Fizikaj ecoj
Materia stato	solida
Kristala strukturo	monoklina (blanka fosforo)
Denseco	(blanka) 1,823 g/cm3 (ruĝa) 2,34 g/cm3
Malmoleco	0,5 (blanka) (Mohs-skalo)
Magneta konduto	diamagneta
Degelpunkto	44,15 °C (317,3 K)
Bolpunkto	280,5 °C (553,65 K)
Molvolumeno	17,02 · 10−6 m3/mol
Specifa varmokapacito	769,7 J/(kg·K) (blanka) J/(kg · K)
Elektra rezistivo	1 · 1010 Ω·m (blanka) Ω · m
Termika konduktivo	0,236 W/(m·K) (blanka) W/(m · K)
Diversaj
Elektronegativeco	2.19 (Pauling-skalo)
Joniga energio	1011,8 kJ/mol kJ/mol
Izotopoj
Se ne estas indikite alie, estas uzitaj unuoj de SI kaj SVP.

Fosforo estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo P kaj atomnumero 15.

Fosforo ekzistas je diversaj alotropaj formoj inkluzive de blanka (aŭ flava), ruĝa, kaj nigra (aŭ violkolora). Kutime, fajna fosforo troviĝas kiel kristaloj de P₄, kun kvaredra geometrio.

Blanka fosforo

Blanka fosforo estas la plej aktiva modifaĵo de la fosforo. Ĝi havas la denson de 1,82 g/cm³, kaj fandopunkton de 44,1 °C, bolpunkton de 280 °C. Ĝi estas diafana kaj vaksosimila. La malpurigitan blankan fosforon nomas oni ankaŭ kiel flava fosforo. La kubostruktura blanka fosforo estas tre bone solvebla en fosfortriklorido kaj karbondisulfido CS₂; 100 g karbondisulfido solvas pli ol 1 kg da fosforo. En kvarklormetano, benzolo aŭ etero, la fosforo tre malbone solviĝas.

Ĉe −77 °C la kubostruktura formo (α-formo) transformiĝas al heksagonala formo (β-formo). En ĉiu formo (α-, β-, en solvaĵo), la fosforo formas P₄-tetraedron kun liga angulo de 60°.

En bone disdividita stato, la blanka fosforo ekflamiĝas spontane, ekde 50 °C ekflamiĝas ankaŭ kompaktaj pecoj kaj forbruliĝas pere la aero al fosfor(V)-oksido.

$\mathrm {P_{4}+3\ O_{2}\rightarrow P_{4}O_{6}}$

$\mathrm {P_{4}O_{6}+2\ O_{2}\rightarrow P_{4}O_{10}}$

En aero, la blanka fosforo produktas helverdan lumon. Tiu estiĝas pro la granda vaporpremo en la blanka fosforo, kiam la gasforma fosforo de la ĉirkaŭo P₄ transformas P₄O₆ al P₄O₁₀ (kemoluminesko). La fosforo ligiĝas en fortega, eksoterma reakcio kun halogenoj, metaloj aŭ sulfuroj. La el tio estiĝintaj kombinaĵoj estas fosforsulfidoj, fosfor(III)- aŭ fosfor(V)-kombinaĵoj same fosfidoj. Sub efiko de forta lesivo kaj ĉe alta temperaturo, fosforo disponas je fosfino kaj hipofosfido. Ĝenerale, la blanka fosforo estas forta reduktigaĵo.

Blanka fosforo estas tre venena, jam 50 mg estas mortefika. La morto aperas nur post 5 ĝis 10 tagoj, la venena efiko baziĝas sur ĝenado de la proteina kaj karbonhidrata sintezo.

Ĝi estis uzata dum la Dua Mondmilito por brulbomboj, kiam la angloj uzis ties miksaĵon kun kaŭĉuko. Per la kaŭĉuko gluiĝas la materialo kaj kaŭzas ĉe la viktimoj tre malbone kuraceblajn vundojn.

En 2005 evidentiĝis, ke ankaŭ Usono uzis la blankan fosforon. Blanka fosforo estas hodiaŭ uzata en nebulgranatoj, ĉar ĝi formas abrupte grandajn nebulmurojn. Tiujn granatoj uzis Usono dum la Iraka milito en 2003 en la urbo de Faluĝa kontraŭ la ribeluloj, sed mortis ankaŭ civitanoj.