Cirila alfabeto

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Cirila alfabeto

Tipo

Alfabeto
Epoko ekde mezo de la 10a jarcento
Deveno

Fenica skribo
 → Greka alfabeto
  → Glagolico
   → Cirila alfabeto

Parencaj sistemoj Latina alfabeto
Kopta alfabeto
Armena alfabeto
Glagolico
Unikoda intervalo * U+0400–U+052F
  • U+2DE0–U+2DFF
  • U+A640–U+A69F
ISO 15924 Cyrl
Cyrillicalphabet.jpg
v  d  r
Information icon.svg

La cirilaj alfabetoj estas familio da alfabetoj devenantaj el Kirilico kaj uzataj por skribi en kelkaj plejparte slavaj lingvoj. La plej vaste parolata inter ili estas la rusa lingvo. La cirila alfabeto estas uzata en pluraj minoritataj lingvoj de Rusio (la ukraina, la belorusa, la bulgara, la kazaĥa, la makedona, la mongola kaj la serba lingvo) kaj en multaj neslavaj lingvoj sur la teritorio de eks-Sovetunio[1]. En la 1930-aj jaroj, multaj neslavaj popoloj de la Sovetunia registaro estis devigataj transiri al la cirila alfabeto[1]. Pli frue cirila alfabeto estis uzata ankaŭ en lingvoj uzbeka, turkmena, kirgiza kaj azera, sed tiuj lingvoj uzas nuntempe latinanaraban skribon. Kelkaj popoloj ankoraŭ uzas la cirilan alfabeton post la disfalo de Sovetunio, ekzemple la tataroj, kelkaj aliaj, kiel ekzemple la uzbekoj, plu uzas la cirilan skribon paralele kun la latina[1]. La serboj uzas la cirilan alfabeton kaj la kroatoj la latinan, tamen iliaj lingvoj estas preskaŭ la samaj. Ekde la aliĝo de Bulgario al la Eŭropa Unio, cirila alfabeto estas unu el la tri oficialaj eŭropuniaj alfabetoj.

Distribuo de la cirilaj alfabetoj

Historio[redakti | redakti fonton]

La alfabetoj nomiĝis laŭ Cirilo (Кирилъ/Κύριλλος) el Tesaloniko, kiu tamen kreis ne la unuan cirilan alfabeton (Kirilicon), sed la pli fruan Glagolicon.

La ekzakta kreinto estas nekonata. Sed oni scias, ke la alfabeto ekestis en Bulgario dum la 9-a aŭ 10-a jarcento laŭ modelo de la greka. Apude por kelkaj sonoj nekonataj en la greka lingvo glagolicaj literoj aldoniĝis, ekzemple Ш (Ŝ), Ж (Ĵ).

Erare atribuita al sankta Cirilo el Tesaloniko, el kiu ĝi prenas ĝian nomon, la unua cirila alfabeto estis kreita dum la 9a kaj 10a jarcentoj surbaze de la majusklaj literoj de la greka alfabeto.

La plej frua dokumentita teksto en la cirila alfabeto estas skribaĵo de la bulgara reĝo Samuilo el la jaro 993[1].

Grava ŝanĝo de la cirila alfabeto okazis en 1710, kiam la rusia caro Petro la Granda ordonis uzi novan fasonon kiu estis pli utila por manskribado kaj presado kaj kiun oni komencis nomi "civila fasono", nuntempe uzata en ĉiuj cirilaj alfabetoj. Dum sia historio la cirila alfabetoofte ŝanĝiĝis : multaj literoj malaperis kaj ankaŭ literoj estis inventitaj.

La cirila alfabeto[redakti | redakti fonton]

La cirila alfabeto uzata por diversaj lingvoj. Kiam ne aperas prononcindiko, por iu litero en iu lingvo, tio signifas ke la litero ne estas uzata en la menciita lingvo. Iuj literoj estas uzataj en ĉiuj lingvoj, aliaj nur en kelkaj aŭ eĉ en nur unu lingvo.

Maj min belorusa bulgara makedona mongola rusa serba
kun latinaj ekvivalentoj
ukraina
А а [a] [a] [a] [a] [a] A A [a] [a]
Б б [b] [b] [b] [p] [b] B b [b] [b]
В в [v] [v] [v] [ŭ] [v] V v [v] [v]
Г г [h] [g] [g] [g] [g] G g [g] [h]
Ґ ґ [g]
Д д [d] [d] [d] [t] [d] D d [d] [d]
Ѓ ѓ [dj]
Ђ ђ Đ đ [dj]
Е е [je] [e] [e] [je] [je] E e [e] [e]
Ё ё [jo] [jo] [jo]
Є є [je]
Ж ж [ĵ] [ĵ] [ĵ] [ĉ] [ĵ] Ž ž [ĵ] [ĵ]
З з [z] [z] [z] [ts] [z] Z z [z] [z]
I i [i]
Ѕ Ѕ [dz]
И и [i] [i] [i] [i] I i [i] [a]
І і [i]
Ї ї [ji]
Й й [j] [j] [j] [j] [j]
Ј ј [j] J i [j]
К к [k] [k] [k] [k] [k] K k [k] [k]
Л л [l] [l] [l] [l] [l] L l [l] [l]
Љ љ [lj] Lj lj [lj]
М м [m] [m] [m] [m] [m] M m [m] [m]
Н н [n] [n] [n] [n] [n] N n [n] [n]
Њ њ [nj] Nj nj [nj]
О о [o] [o] [o] [o] [o] O o [o] [o]
Ө ө [o]
П п [p] [p] [p] [p] [p] P p [p] [p]
Р р [r] [r] [r] [r] [r] R r [r] [r]
С с [s] [s] [s] [s] [s] S s [s] [s]
Т т [t] [t] [t] [t] [t] T t [t] [t]
Ќ ќ [cj]
Ћ ћ Ć ć [cj]
У у [u] [u] [u] [u] [u] U u [u] [u]
Ў ў [ŭ]
Ф ф [f] [f] [f] [f] [f] F f [f] [f]
Х х [ĥ] [ĥ] [ĥ] [ĥ] [ĥ] H h [ĥ] [ĥ]
Ц ц [c] [c] [c] [c] [c] C c [c] [c]
Ч ч [ĉ] [ĉ] [ĉ] [ĉ] [ĉ] Č č [ĉ] [ĉ]
Џ џ [ĝ] [ĝ]
Ш ш [ŝ] [ŝ] [ŝ] [ŝ] [ŝ] Š š [ŝ] [ŝ]
Щ щ [ŝt] [ŝĉ] [ŝĉ] [ŝĉ]
Ъ ъ « ŝva » sono [d] [e] [e]
Ы ы [a] [a] [a]
Ь ь [b] [b] [c] [b] [b] [b]
Э э [e] [e] [e]
Ю ю [ju] [ju] [ju] [ju]
Я я [ja] [ja] [ja] [ja] [ja]
a.[a] guturalo, kiel y en la pola kaj ĉeĥa, ы en la rusa
b.[b] мягкий знак (mjagkij znak), (mola signo) indikas ke la antaŭa konsonanto estas palatala
c.[c] sensona
d.[d] « ŝva » sono kiel a en angla about, e en germana Gabe
e.[e] (sensona), твёрдый знак (tvjordij znak), malmola signo

Duskribismo (digrafio)[redakti | redakti fonton]

Nikola Raŝiĉ en sia eseo Digrafio: Speciala kazo de rilato inter lingvo kaj skribo[2] ekas el la analizo de la rilato inter la parola kaj la skriba lingvoj, nome la skribsistemo. La sinsekvo okazas ĉiam en tiu direkto: unue oni parolas, poste oni skribas. En tiu evoluo iam oni elektas alfabeton kaj tio estas socia, politika kaj tre ofte eĉ religia decido. Tiu elekto povas esti ne ununura, tiele Rasiĉ klarigas la koncepton de duskribismo, kiel "du alfabetoj ene de unu lingva komunumo", kaj ene de ĝi la pli specifa kazo de digrafio nome kiam la uzo de diversaj skribsistemoj estas "socifunkcie determinita". Foje la kunekzisto de la du alfabetoj povas indiki kazon de transiro de unu al la alia, tiele temus pri alfabetŝanĝo por kio ĉiam estas kulturaj, sociaj, politikaj, ekonomiaj auz eĉ religiaj faktoroj kaj tialoj. Foje ne temas pri du alfabetoj, sed pri du ortografioj, kaj denove oni devas analizi kiuj kaj kiaj estas la tialoj de tio. La aŭtoro proponas diversajn konceptojn, terminojn (kiaj skizoskribio kaj skizografio) same kiel komentas la diversajn kazojn en precizajn lingvajn situaciojn de ĉiuj kontinentoj. Ekzemple oni analizas almenaŭ supraĵe la kunvivadon kaj kelkajn historiajn elektojn aŭ ŝanĝojn de alfabetoj en Balkanio ĝis Moldavio ĉefe rilate al la cirila kaj al la latina alfabetoj, sed ankaŭ kun historia uzado de la araba. Kiam okazas skismografio, temas pri "konkurenco de du alfabetoj", kiel okazis kaj okazas en Hindio ĉefe inter arabidaj haj hindidaj normoj. La kazo de Bosnio estas speciale studita. Ĉiuj tiuj kazoj estas diferencaj el la pura diglosio, kie nepras diferenco de socia prestiĝo, dum ĉe duskribismo la divido de la taskoj estas ĉefe funkcia.

Notoj kaj fontoj[redakti | redakti fonton]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Roman Mutin, La cirila alfabeto, revuo Kontakto, 277 (2017:1), TEJO, p. 8
  2. Nikola Raŝiĉ, Digrafio: Speciala kazo de rilato inter lingvo kaj skribo [2000]. En Interlingvo inter lingvoj, Prilingvaj eseoj, Diversaj aŭtoroj, UEA, Roterdamo, 2015. ISBN 9789290171232. 271 paĝoj. Paĝoj 47-66.

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

Robert Bringhurst. (2002) The Elements of Typographic Style (versio 2.5). Hartley & Marks. ISBN 0-88179-133-4.

Roman Mutin, La cirila alfabeto, revuo Kontakto, 277 (2017:1), TEJO, p. 8-11

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]