Socialismo: Malsamoj inter versioj

Salti al navigilo Salti al serĉilo
16 bitokojn aldonis ,  antaŭ 2 jaroj
formatigo de titoloj, +Bibliotekoj, kosmetikaj ŝanĝoj
(formatigo de titoloj, +Bibliotekoj, kosmetikaj ŝanĝoj)
 
== Etimologio ==
 
Por Andrew Vincent "La vorto "socialismo" trovas sian radikon en la latina ''sociare'', kiu signifas ''kombini'' aŭ ''kundividi''. La rilata, pli termina vorto en romia kaj poste mezepoka juro estis ''societas''. Tiu lasta vorto povis signifi kamaradecon kaj kunulecon same kiel la pli legalistan ideon de ĝenerala kontrakto inter liberaj civitanoj."<ref>Andrew Vincent. Modern political ideologies. Wiley-Blackwell publishing. 2010. paĝo 83</ref> La esprimo "socialismo" estis kreita fare de [[Henri de Saint-Simon]], unu el la fondintoj de kio poste estus etikedita "[[utopia socialismo]]". La esprimo "socialismo" estis kreita por kontrasti kontraŭ la liberala doktrino de "[[individuismo]]", kiu emfazis ke homoj agas aŭ devus agi kvazaŭ ili estas en izoliteco unu de la alia..<ref name="Marvin Perry 1600, p. 540">Marvin Perry, Myrna Chase, Margaret Jacob, James R. Jacob. ''Western Civilization: Ideas, Politics, and Society – From 1600, Volume 2''. Naŭa eldono. Boston, Massachusetts, USA: Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company, 2009. p. 540.</ref> La originaj socialistoj kondamnis [[Liberalismo|liberalan]] individuismon kiel malsukcesante alparoli sociajn konzernojn de malriĉeco, socia subpremo, kaj kruda malegaleco de riĉaĵo.<ref name="Marvin Perry 1600, p. 540"/> Ili rigardis liberalan individuismon kiel degenerantan socion en apogan memecan [[egoismo]]n kiu damaĝis socian vivon tra promociado de socio bazita sur konkurado.<ref name="Marvin Perry 1600, p. 540"/> Ili prezentis socialismon kiel alternativon al liberala individuismo, kiu rekomendis socion bazitan sur kunlaboro.<ref name="Marvin Perry 1600, p. 540"/> La esprimo ''socialismo'' estas atribuita al [[Pierre Leroux]],<ref>Leroux: socialismo estas "la doktrino kiu ne rezignus la principojn de Libereco, Egaleco, Frateco" de la [[Franca Revolucio]] de 1789. "Individualism and socialism" (1834)</ref> kaj al [[Marie Roch Louis Reybaud]] en Francio; kaj en Britio al [[Robert Owen]] en 1827, patro de la [[Kooperativo|kooperativa movado]].<ref>Oxford English Dictionary, etimologio de ''socialismo''</ref><ref>Russell, Bertrand (1972). A History of Western Philosophy. Touchstone. p. 781</ref>
 
{{Ĉefartikolo|Utopia socialismo|Revolucioj de 1848|Pariza Komunumo|Anarkiismo}}
[[Dosiero:François-Noël Babeuf.jpg|eta|200px|François-Noël ''Grako'' Babeuf]]
Socialismaj modeloj kaj ideoj apogantaj komunan aŭ publikan proprieton ekzistis ekde antikvo. [[Mazdak]], persa komunuma pra-socialisto,<ref>''A Short History of the World''. Progress Publishers. Moscow, 1974</ref> starigis komunumajn havaĵojn kaj rekomendis la ĝeneralan bonon. Kaj estis postulita, kvankam kontestate, ke ekzistis elementoj de socialisma pensaro en la politiko de klasikaj grekaj filozofoj [[Platono]]<ref>pp. 276–277, A.E. Taylor, ''Plato: The Man and His Work'', Dover 2001.</ref> kaj [[Aristotelo]].<ref>p. 257, W. D. Ross, ''Aristotle'', 6a eld.</ref> En la post-revolucia periodo rekte post la [[Franca Revolucio]] aktivuloj kaj teoriuloj kiel [[François-Noël Babeuf]] (la unua politike aganta kaj revolucia socialisto), [[Étienne-Gabriel Morelly]] kaj [[Auguste Blanqui]] influis la fruajn francajn laboristan kaj socialistan movadojn.<ref name="George Thomas Kurian 2011">George Thomas Kurian (eld). ''The Encyclopedia of Political Science'' CQ Press. Washington D.c. 2011. Paĝo 1555</ref> En [[Britio]] [[Thomas Paine]] proponis detalan planon por imposti posedantojn por pagi por la bezonoj de la senhavuloj en ''Agrarian Justice''<ref>Paine, Thomas (2004). Common sense [with] Agrarian justice. Penguin. ISBN 0-14-101890-9. pp. 92–3.</ref> dum [[Charles Hall]] skribis ''The Effects of Civilization on the People in European States'' kondamnante la efikojn de kapitalismo al la senhavuloj de sia tempo<ref name="Blaug 1986 358">{{citeCite book| last = Blaug | first = Mark | title = Who's Who in Economics: A Biographical Dictionary of Major Economists 1700-1986 | publisher = The MIT Press | year = 1986 | isbn = 0-262-02256-7| page = 358}}</ref> kio influis la utopiismajn skemojn de [[Thomas Spence]].<ref>Bonnett, Alastair (2007) The Other Rights of Man: The Revolutionary Plan of Thomas Spence. ''History Today'' 57(9):42–48.</ref> La unuaj "memkonsciaj socialismaj movadoj evoluiĝis en la [[1820-aj jaroj]] kaj [[1830-aj jaroj]]. La [[Robert Owen|Ovenanoj]], [[Henri de Saint-Simon|Sansimonanoj]] kaj [[Charles Fourier|Fourieranoj]] disponigis serion de koheraj analizoj kaj interpretoj de socio. Ili ankaŭ, precipe koncerne la Ovenanoj, koincidis kun kelkaj aliaj laboristaraj movadoj kiel la [[Ĉartismo|ĉartistoj]]."<ref>Andrew Vincent. Modern political ideologies. Wiley-Blackwell publishing. 2010. pg. 88</ref> Pli posta grava socialisma pensulo en Francio estis [[Pierre Joseph Proudhon]] kiu proponis sian filozofion de mutualismo en kiu "ĉiu havu egalan postulon, ĉu sole aŭ kiel parto de malgranda kooperativo, por posedi kaj uzi teron kaj aliajn resursojn por fari sian porvivaĵon".<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551569/socialism "Socialism" en [[Encyclopedia Britannica]] rete]</ref> Ekzistis ankaŭ tendencoj inspiritaj fare de disidenta kristanismo de [[kristana socialismo]] "ofte en Britio kaj poste kutime venanta el maldekstra liberala politikistaro kaj romantika kontraŭ-industriismo"<ref name="George Thomas Kurian 2011"/> kio produktis teoriulojn kiel ekzemple [[Edward Bellamy]], [[Frederick Denison Maurice]] kaj [[Charles Kingsley]].<ref name="ReferenceC"/>
 
[[Dosiero:Henri de Saint-simon portrait.jpg|eta|maldekstre|200px|Henri de Saint-Simon]]
 
=== Specoj de socialismo ===
==== Bundismo ====
{{Ĉefartikolo|Bundismo}}
'''Bundismo''' estis sekulara juda socialisma movado, kies organiza manifestaĵo estis la Ĝenerala Juda Laborsindikato en Litovio, Pollando kaj Rusio (jide אַלגעמײַנער ײדישער אַרבעטער בּונד אין ליטע פוילין און רוסלאַנד: Algemeyner Yidisher Arbeter Bund en Litah, Poyln un Rusland), fondita en la [[rusa Imperio]] en 1897. La Juda Laborsindikato aŭ "Bundo" estis grava ero de la socialdemokrata movado en la rusa imperio ĝis la Rusa Revolucio de 1917; la bundistoj komence oponis la Oktobran Revolucion, sed fine eksubtenis ĝin pro pogromoj faritaj de la Volontula Armeo de la blanka movado dum la Rusa Enlanda Milito. Fendita laŭ komunistaj kaj socialdemokrataj linioj dum la Enlanda Milito, frakcio subtenis la bolŝevikojn kaj sorbiĝis de la Komunista Partio.
 
La kontraŭkomunisma socialisma bundisma movado daŭre ekzistis kiel politika partio en sendependa Pollando dum la intermilita periodo kiel la Ĝenerala Juda Laborsindikato en Pollando, fariĝante grava, se ne la ĉefa, politika potenco ene de la pola judaro. Bundistoj aktivis en la kontraŭnacia lukto kaj multaj el ties membroj estis mortigitaj dum [[Holokaŭsto]]. Post la milito, la Internacia Juda Laborsindikato, pli konvene la "Monda Kunordiga Konsilio de la Juda Laborsindikato", estis fondita en Nov-Jorko, kun filiaj grupoj en Argentino, Aŭstralio, Kanado, Francio, Israelo, Meksiko, Britio, Usono kaj aliaj landoj.
* [[Willy Brandt]] kaj
* [[Helmut Schmidt]] el [[Germanio]]
* [[David Ben-Gurion]] el [[Israelo]]
* [[Olof Palme]] el [[Svedio]].
 
 
{{Skatolo komunismo}}
 
== Vidu ankaŭ ==
{{Div col|cols = 3}}
 
== Notoj ==
{{referencojReferencoj|2}}
 
{{projektojProjektoj|q=Socialismo}}
{{ideologioIdeologio}}
 
{{havendaHavenda artikolo|Socialismo}}
{{Bibliotekoj}}
 
[[Kategorio:Socialismo| ]]
174 846

redaktoj

Navigada menuo