Andoro
| Principat d'Andorra | |
| Andora Princlando | |
 (Detaloj) |
 (Detaloj) |
| Nacia himno: El Gran Carlemany (La granda Karolo) | |
| Nacia devizo: Virtus Unita Fortior (Unueco igas forta) | |
 |
|
| Bazaj informoj | |
|---|---|
| Ĉefurbo | Andoro Malnova |
| Ĉefa(j) lingvo(j) | Kataluna |
| Plej ofta(j) religio(j) | Katolikismo |
| Areo % de akvo |
468 km² 0% |
| Loĝantaro | 71.822 |
| Loĝdenso | 154/km² |
| Loĝantoj | Andoranoj |
| Horzono | UTC+1 UTC+2 (marto ĝis oktobro) |
| Interreta domajno | .ad |
| Landokodo | AD |
| Telefona kodo | +376 |
| Politiko | |
| Politika sistemo | Monarkio |
| Ŝtatestro | Joan Enric Vives Sicília kaj Nicolas Sarkozy |
| Ĉefministro | Jaume Bartumeu Cassany |
| Nacia tago | 8-an de septembro |
| Sendependiĝo | 1278 |
| Ekonomio | |
| Valuto | Eŭro (EUR) |
La Andora Princlando (en la kataluna, Principat d'Andorra) estas eta lando en la Baseno de Mediteraneo de la sudo de Eŭropo kun 468 km2, situanta inter la Pireneoj kun mezuma alteco de 1.996 metroj sur la marnivelo. Ĝi havas landlimojn sude kun Hispanio, limigante kun la katalunaj komarkoj de Cerdanjo, Alta Urĝelo kaj Pallars Sobirà, kaj norde kun Francio, limigante kun la departamento Ariège, en la regiono Sudo-Pireneoj. Ĝia teritorio, kun ĉefurbo en Andoro Malnova, estas teritorie organizata en sep paroĥejoj kun entute 84.484 loĝantoj en la jaro 2008.[1]
Andoro estas demokratia kaj sociala ŝtato kies politika reĝimo estas parlamenta princlando kaj ĝi havas kiel ŝtatestro al la episkopo de Urĝelo, nuntempe Joan Enric Vives Sicília, kaj al la prezidanto de Francio, nuntempe Nicolas Sarkozy. La nuna andora ŝtatestro estas Jaume Bartumeu Cassany kaj la sola oficiala lingvo estas la kataluna.[2] kvankam la hispana estas pli parolata ol la kataluna mem. La franca ankaŭ estas parolata de alta procento de la andora loĝantaro.
Andoro ne havas propran armeon kaj pri ĝia nacia defendo respondecas kaj Hispanio kaj Francio.[3] Kaze de urĝo kaj/aŭ naturaj katastrofoj, kiel la inundoj de la jaro 1982, estas kunvokata la somateno, formata de adoltaj viroj (pli ol 18jaraĝaj) kun andora civitaniĝo.
Dum longa tempo, Andoro estis izolita kaj malriĉa lando, sed ĝi atingis rimarkindan prosperon ekde la Dua Mondmilito danke al turismo kaj ĉefe ĉar ĝi estas fiska paradizo.[4][5]
|
[redakti] Historio
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Historio de Andoro.
[redakti] Prahistorio
Dum la periodo de la mezolitiko, malgrandaj homgrupoj loĝis en kavernoj proksime al Gran Valira, kiel en Balma de la Margineda, kaj aliaj punktoj de la andora teritorio kiel Pal, La Massana kaj Ordino, kie la 5-a de junio 2001 troviĝis ŝtonĉerko kiu enhavis homajn restaĵojn, brakĉenojn kaj potojn el keramiko kun nutraĵoj.[6] Pro la terfekundeco, ĉi tiuj grupoj kultivis ĝin kaj definitive loĝis, ricevante de la popoloj kiu transiris sian teritorion, la kulturo de la Bronzepoko danke al la mineraloj kiuj estis en Arinsal.
[redakti] Romia Imperio
La unua skribita referenco pri la andoranoj, troviĝas en la priskribo kiun faris la greka historiisto Polibio rilate al la transiro de Hanibalo tra la Pireneoj. Dum la 5-a jarcento, la Romia Imperio falis sub la regado de la visigotoj, kiuj okupis la sudan parton de Gaŭlio kaj parto de Hispanujo.
[redakti] Moderna epoko
Komence de la 18-a jarcento Andoro pro decido de la episkopo de Urgel estis neŭtrala dum la Sukceda Milito de Hispanio kaj je la fino de la sama jarcento denove Andoro vidigis sin inter siaj du posedlandoj, nome Francio kaj Hispanio. La revoluciuloj malagnoskis la kunprincan reĝimon kiel heredaĵo de la feŭdismo kaj en 1794 franca armeo invadis Andoron, sed diplomatiaj klopodoj de la andoranoj haltigis tiun invadon. En 1806 Napoleono restarigis la kunprincan reĝimon, tamen dum la posta invado de Hispanio farita de la napoleona armeo kaj dum la sinsekva reĝimo Andoro estis aneksiigita al la provincoj de Katalunio. Dum la Karlistaj militoj de la dua duono de la 19-a jarcento, Andoro estis rifuĝejo por kaj karlistoj kaj liberaluloj. En 1866 la andora riĉulo Guillem de Plandolit akcelis reformon de la parlamenta sistemo por enkonduki tien la burĝulojn.
[redakti] Ekde la mezepoko
La politika situacio de Andoro ne multe ŝanĝiĝis post kiam la kunprinclanda reĝimo establiĝis dum la mezepoko. La kunprincoj (antaŭe feŭdaj sinjoroj, nun ŝtatestroj), sekurigis la neŭtralecon kaj la sendependon de Andoro inter du potencaj ŝtatoj: Francio kaj Hispanio. Aliflanke, la izoleco de la andoraj valoj, la tradicia kaj konservativa socio, la malriĉaj agraj rimedoj kaj la kunprincoj mem, igis malebla la demokratiiĝon de la registaraj institucioj. Tiu situacio blokis la ekonomion tiom, ke multaj loĝantoj devis foriri por labori en Barcelono aŭ en Tuluzo komence de 20-a jarcento.
[redakti] 20-a jarcento
Tio ŝanĝiĝis post la dua mondmilito: la komerco fervoris danke al preskaŭ ne ekzistantaj impostoj, kaj la turisma sektoro, ĉefe vintra, bezonis multajn eksterlandajn laboristojn. Tiel, dum duona jarcento estis progreso kaj ankaŭ ioma libereco (multe pli ol en Hispanio samepoke, kie regis faŝisma reĝimo). Aliflanke, tiuj anakronismaj institucioj lasis la ekonomion, la medion, kaj la socion sub la rego de sovaĝa spekulado.
En 1976 fondiĝis la unua politika partio, la posteno de ĉefministro estis establita en 1981. En 1993 per referendumo estis akceptita la unua konstitucio.
[redakti] Geografio
Tri valoj konsistigas la landon Y-forme: Norde, de la pirenea akso, riveroj la Valira del Nord (okcidente) kaj la Valira d'Orient (oriente) fluas suden ĝis Andoro Malnova kaj Escaldes, kie la du riveroj kunfluas. Pli sude, la nova rivero la Valira fluas ĉe Sant Julià de Lòria kaj lasas Andoron apud la ŝtatlimo.
Nordoriente, naskiĝas la atlantika rivero Arieja, kies maldekstra flanko estas andora. Tie staras la vintro-stacia kaj komerca urbo el Pas de la Casa ĉe la rivero. Inter tiu valo kaj la suda valo de la rivero la Valira d'Orient estas grava intermonto (2.408 m) kaj tunelo, kiuj ligas Andoron al Francio.
La plej alta monto en Andoro estas Comapedrosa (2.942 m). En la supra parto de ĉiuj tiuj valoj estas lagetoj, foje profititaj de la hidroelektra industrio.
[redakti] Politika sistemo
Andoro estas parlamenta kunprinclando. La du princoj (kunprincoj) estas la ŝtatestroj de Andoro kaj nepre tiuj postenoj apartenas al la episkopo de Urgell -elektita de la Papo-, kaj la Prezidanto de Francio -elektita de la francianoj. Tamen principe nek la franca ŝtato nek la Papo regas Andoron –la kunprinca posteno estas sendependa.
Post la sankcio de la konstitucio (en 1993) Andoro estas tute demokratia ŝtato. Do malkiel antaŭe, la potencoj nun estas dividitaj:
- La leĝa-donan potencon prizorgas la parlamento (Consell General) kaj konsistas el 28 parlamentanoj (Consellers). Duono el ili estas elektitaj po 2 en ĉiu provinco (Parròquia) kaj la ceteraj per tutlandaj listoj.
- La registaro konsistas el Ĉefministro plus maksimume 11 ministroj.
- La juĝa potenco konsistas el Tribunal de Batlles (1-a instanco), Tribunal de Corts (asizo) kaj la Supera Tribunalo. Fine estas la Konstitucia Tribunalo.
Andoro ne havas armeon.
[redakti] Administracia divido
La andoraj provincoj estas nomitaj Paroĥejoj (Parròquies) ĉar la administracia kaj eklezia divido samas. Ĉiu paroĥejo havas sian lokan magistraton (Comú).
Deveno de la loĝantaro:
- hispanoj - 38%,
- andoranoj - 37%,
- portugaloj - 11%,
- francoj - 7%.
[redakti] Paroĥejoj
- Canillo
- Encamp
- Ordino
- la Massana
- Andoro Malnova (Andorra la Vella)
- Sant Julià de Lòria
- Escaldes-Engordany
[redakti] Lingvoj
La oficiala lingvo de Andoro estas kataluna (44%). Sed aliaj lingvoj estas parolataj: hispana (32%), franca (7%) kaj portugala (7%) ankaŭ estas parolata.
| Gepatra lingvo | Uzata lingvo | |
|---|---|---|
| Kataluna | 31,4% | 43,8% |
| Hispana | 35,9% | 32,8% |
| Hispana kaj Kataluna | 1,5% | 2,7% |
| Portugala | 14,7% | 7,6% |
| Franca | 7,8% | 7,1% |
| Aliaj | 8,7% | 6,0% |
[redakti] Esperantistoj
[redakti] Vidu ankaŭ
[redakti] Eksteraj ligiloj
Oficiala TTT-ejo de la andora registaro (katalune)- Oficiala TTT-ejo pri turismo (katalune, angle, france, hispane)
- La andora parlamento (katalune, angle, france, hispane)
- La andora konstitucio (france)
- Andoro ne estas Monako, artikolo de Gerard Escuer en Monato 2005/09, p. 17
[redakti] Notoj
- ↑ http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=2#%7C
- ↑ Ŝablono:Web
- ↑ Ŝablono:Http://www.boe.es/g/es/bases datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=1993/16868
- ↑ {{|url=http://www.meh.es/Documentacion/Publico/NormativaDoctrina/Tributaria/Impuesto%20sobre%20la%20Renta%20de%20no%20Residentes/RD%201080.91.pdf}}
- ↑ Ŝablono:Web
- ↑ web|url=http://www.vilaweb.cat/www/noticia?p_idcmp=450785%7Cfechaacceso=30-10-2008%7Ctítulo=El Carboni 14 confirma les restes de l'andorrà més antic|idioma=catalán
|
||||||||
|
||||
