Monarkio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Poŝtmarkoj pri la reĝino de Unuiĝinta Reĝlando nome Elizabeto la 2-a, eble la plej konata monarko en la mondo kaj unu el plej longdaŭraj sur la trono.

Monarkiomonarĥio (de la greka monos = "unu", kaj arĥejn = "regi") estas ŝtatformo kie la ŝtatestro estas monarko (havanta titolon kiel cezaro, reĝ(in)o, imperiestr(in)o, car(in)oprinc(in)o, grandduk(in)o k.s.; en islamaj landoj ekz-e sultano, ŝaho, emiro). Kutime la monarkeco ("la trono") sinsekve herede transiras de unu membro de reĝa familio al alia (filo, frato, ktp), tio estas nomata dinastio (de la greka dynasteia = "regado").

Priskribo[redakti | redakti fonton]

Monarkio estas ŝtatformo en kiu suvereneco estas fakte aŭ nominale enkarnigita en ununura individuo (nome la monarko).[1] Formoj de monarkio malsamas vaste surbaze de la nivelo de laŭleĝa aŭtonomio kiun la monarko tenas en administrado, la metodo de selektado de la monarko, kaj ajnaj antaŭdestinitaj limoj por la longo de ilia permanenta ofico. Kiam la monarko havas neniujn aŭ malmultajn laŭleĝajn katenojn en ŝtato kaj politikaj aferoj, ĝi estas nomita absoluta monarkio kaj estas formo de aŭtokratio. Kazoj en kiuj la diskreteco de la monarko estas formale limigita (plej ofte hodiaŭ) estas nomitaj konstituciaj monarkioj . En heredaj monarkioj, la posteno pasas tra heredo ene de familigrupo, dum elektomonarkioj uzas iun sistemon de voĉdonado. Ĉiu el tiuj havas variojn: en kelkaj elektitaj monarkioj nur tiuj de certaj genealogioj estas elekteblaj, dum multaj heredaj monarkioj trudas postulojn koncerne la religion, aĝon, sekson, mensan kapaciton, kaj aliajn faktorojn. Foje tio eble kreos situacion de rivalaj postulantoj kies legitimeco estas kondiĉigita de efika elekto. Finfine, okazis kazoj kie la esprimo de la regado de monarko estas aŭ fiksa en jaroj aŭ daŭras ĝis certaj celoj estas realigitaj: invado estanta repuŝita, ekzemple. Tiel ekzistas vaste diverĝaj strukturoj kaj tradicioj difinantaj monarkion.

Hodiaŭaj monarkioj estas preskaŭ ĉiam heredaj, sed historie ankaŭ ekzistis diversaj elekto-monarkioj, kie la ŝtatestro estis elektita inter pluraj kandidatoj (ekzemple kiel inter visigotoj), ne nepre anoj de la sama familio, kaj ofte nur por limigita posten-periodo. Tiaj elektitaj monarkoj pli similas al elektitaj prezidantoj de respublikoj ol heredaj monarkoj.

Rikardo la 1-a de Anglio dum sia kronigo en Abatejo Westminster, el 13a-jarcenta kroniko.

Monarkio estis la plej ofta ŝtatformo ĝis la 19-a jarcento, sed ĝi jam ne estas tiom ĝenerala. Kie ĝi ekzistas, ĝi nun estas kutime konstitucia monarkio, en kiu la monarko retenas unikan laŭleĝan kaj ceremonian rolon, sed praktikas limigitan aŭ neniun politikan rajtigojn: sub la skribita aŭ neskribita konstitucio, aliaj havas regantan aŭtoritaton. Nuntempe, 44 suverenaj landoj en la mondo havas monarkojn funkciantajn kiel regnestroj, 16 el kiuj estas komunregnaj areaj kiuj rekonas la reĝinon Elizabeton la 2-a kiel sia ŝtatestro. Ĉiuj eŭropaj monarkioj estas konstituciaj, kun la escepto de la Vatikanurbo, sed regantoj en la pli malgrandaj ŝtatoj ekzercas pli grandan politikan influon ol en la pli granda. La monarkoj de Kamboĝo, Japanio, kaj Malajzio "reĝas, sed ne regas" kvankam ekzistas konsiderinda vario en la grado da administracio kiun ili uzas. Kvankam ili regas laŭ konstitucioj, la monarkoj de Brunejo, Omano, Kataro, Saud-Arabio kaj Svazilando ŝajnas daŭrigi ekzerci pli politikan influon ol iu alia ununura fonto de aŭtoritato en iliaj landoj, aŭ de konstitucia mandato aŭ laŭ tradicio.

Etimologio[redakti | redakti fonton]

La vorto "monarko" (el latina monarcha) derivas el la greka vorto μονάρχης, monárkhēs (el μόνος monos, "unu, singularo", kaj ἄρχω árkhō, "regi" (kompare ἄρχων arĥon, "estro, reganto, ĉefo")) kiu aludas al absolute ununura, almenaŭ laŭnome reganto. En nuna uzado la vorto monarkio kutime aludas al tradicia sistemo de hereda regado, dum elektaj monarkioj estas raraj nuntempe.

Historio[redakti | redakti fonton]

Ludoviko la 16-a (Francio) estis ekzekutita dum la Franca Revolucio por evito reveni al monarkio.

Triba reĝeco ofte estas ligita al sakraj funkcioj, tiel ke la reĝo funkcias kiel pastro, aŭ estas pripensita de dia deveno. La sakra funkcio de reĝeco estis transformita en la nocio de "Dio-rajto de reĝoj" en la kristana Mezepoko, dum la ĉinaj, japanaj kaj nepalaj monarkoj daŭre estis konsideritaj vivantaj dioj en la moderna periodo. Dum la Romia Imperio la imperiestroj ja iĝis adoritaj kiel dioj.

Ekde antikvo, monarkio kontrastis al formoj de demokratio, kie plenuma potenco estas havita fare de kunigoj de liberaj civitanoj. En antikvo, monarkioj estis aboliciitaj en favoro de tiaj kunigoj en Romo (Romia Respubliko, 509 a.K.), kaj Ateno (atena demokratio, 500 a.K.). En ĝermana antikveco, reĝeco estis ĉefe sakra funkcio, kaj la reĝo estis elektita de inter elekteblaj membroj de reĝaj familioj fare de la asembleo. Tia antikva "parlamentismo" malkreskis dum la eŭropa Mezepoko, sed ĝi pluvivis en formoj de regionaj kunigoj, kiel ekzemple la Islanda Ŝtatkomunumo, la svisa Landkomunumo kaj pli posta Svisa Dieto, kaj la frumezepoka komunuma movado ligita al la pliiĝo de mezepoka urborajto.

La moderna revigliĝo de parlamentismo kaj kontraŭ-monarkismo komenciĝis kun la provizora demisio de la angla monarkio fare de la Parlamento de Anglio en 1649, sekvita fare de la Usona Revolucio de 1776 kaj de la Franca Revolucio de 1792. Multo de 19-a-jarcenta politiko estis karakterizita per la disiĝo inter kontraŭ-monarĥista radikalismo kaj monarkista konservativismo.

Multaj landoj aboliciis la monarkion en la 20-a jarcento kaj iĝis respublikoj, precipe en la antaŭo de aŭ 1-a Mondmilito2-a Mondmilito. Batalo por respublikoj estas nomita respublikanismo, dum batalo por monarkioj estas nomita Monarĥismo.

Geografio[redakti | redakti fonton]

Politikaj reĝimoj en la Eŭropa Unio: en ruĝa koloro la monarkioj kaj en blua la majoritataj respublikoj.

La deveno, evoluo kaj rezulto de la diversaj monarkioj plej ofte estas similaj en la diversaj mondoreginoj, kaj ankaŭ ofte okazas esceptaj kazoj. En Ameriko estis diverstipaj monarkioj (aztekoj, inkaoj ktp.) antaŭ la alveno de la eŭropanoj, kiuj fakte anstataŭis la iamajn per la propraj. Okazis diversaj klopodoj post la kolonia epoko por remeti monarkiojn, preskaŭ ĉiam nur kiel provizora eksperimento, kiel ekzemple en MeksikoHaitio; nur en Brazilo la klopodo daŭris pliajn jarojn (Brazila Imperio) pro ligo al la situacio en la metropolo Portugalio.

En Eŭropo estis tradicie multaj monarkioj. En Centra Eŭropo estis same multaj tradiciaj monarkioj en Germanio, Aŭstrio, Hungario, Ĉeĥio, Pollando ktp. Ĉiuj malaperis ĉefe post la eventoj de la Unua Mondmilito kaj poste post la Dua Mondmilito. Ankaŭ en Suda Eŭropo malaperis monarkio el Portugalio, Italio kaj Grekio (laŭ tiu ordo) laŭlonge de la 20a jarcento, dum, kiel escepta kazo, en Hispanio post interrompo de preskaŭ duonjarcento, ĝi estis remetita dum la 1970-aj jaroj. En Orienta Eŭropo monarkioj malaperis el Rumanio, Bulgario kaj ĉefe el Rusio post la komunisma revolucio. En Okcidenta Eŭropo monarkioj restis en tri tre rilataj inter si landoj, nome Nederlando, Belgio kaj Luksemburgo, kaj same en tre escepta kazo kia Unuiĝinta Reĝlando, kiu krome eksportis la atingamplekson de sia monarkio al landoj tra la tuta mondo pere de la koloniismo. Ankaŭ aliaj monarkioj kiaj tiu nederlanda aŭ belga estis eksportitaj. Restis monarkioj ankaŭ en tre komunrilataj landoj en Skandinavio nome en Norvegio, Svedio kaj Danio.

La monarkioj de Azio, Afriko kaj Oceanio ĉefe suferis la perfortan agreson de la eŭropaj monarkioj. En Afriko nur unu el la tradiciaj monarkioj restis kaj pluhavis la teritorion pli malpli kohera, nome Etiopio, kie ĝi daŭris ĝis la 1970-aj jaroj, kiam estis nuligita per komunisma revolucio. En aliaj landoj koloniismo ŝanĝis situaciojn: nur en Maroko oni instalis monarkion, kiu pluas kaj estas sufiĉe akceptita ĉu vole ĉu nevole, de la loĝantaro. En Mezoriento malaperis tradiciaj monarkioj de grandaj landoj kiaj Egipto kaj Turkio, kaj restis nur en pli malgranda lando, kia Jordanio. En la landoj ĉirkaŭ la Persa Golfo monarkio restis en kaj Saud-Arabio kaj en la malgrandaj emirlandoj, dum malaperis en la 1970-aj jaroj el Irano (pro islamisma revolucio), kie estis instalita danke al apogo de okcidentaj potencoj. Esceptaj kazoj en Sudorienta Azio estas KamboĝoTajlando, kie restas monarkio, kio malaperis el aliaj aziaj landoj. Pli escepta kazo estas Kamboĝo, kie monarkio kunekzistis kun komunisma reĝimo. Ankaŭ escepta kazo estas tiu de Japanio, ege tradicia, kie monarkio povis resti malgraŭ la malvenko suferita dum la Dua Mondmilito, male al iom similaj kazoj en Eŭropo. Ankaŭ escepta estas la preskuax religiigo (diigo) de la figuro de la imperiestro. En Oceanio restas monarkioj en tre malgrandaj landoj insulaj.

Tipoj de monarkioj[redakti | redakti fonton]

Konstituciaj monarkioj kun reprezenta parlamenta sistemo en ruĝo. Aliaj konstituciaj monarkioj (montrataj en viola) havas monarkojn kiuj daŭre ĝuas grandan politikan influon, sed ene de iaj leĝaj limoj.

Oni distingas inter diversaj specoj de monarkio: absoluta, konstitucia, teokratia monarĥioj.

  • Absoluta monarĥio prezentas formon de regado, kie al monarĥo apartenas nelimigita supera potenco. Historie, ĝenerale dum absolutismo, la regado atingas la plej altan nivelon de centrismo, kreiĝas disbranĉaj burokratia aparato, armeo kaj polico, kaj kutime funkciado de la organoj de popolaj kaj nobelaj reprezentantoj ĉesas. Absolutismo prosperis en la landoj de Okcidenta Eŭropo en la 17-a kaj 18-a jarcentoj, en Brazilo dum frua 19-a jarcento, en Rusio kaj en kelkaj landoj ekster Eŭropo ĝi ekzistis ĝis la 20-a jarcento. En plimulto de landoj ĝi estis aboliciita per burĝaraj revolucioj, en Rusio per komunisma revolucio kaj en la 20-a jarcento ankaŭ pro ekstera premo.

Pli precizaj tipoj[redakti | redakti fonton]

Monarkioj en la mondo hodiaŭ[redakti | redakti fonton]

Ekzistas hodiaŭ 44 monarkioj en la mondo kun entute 29 monarkoj[2]. 16 el tiuj estas Commonwealth realms, t.e. tiuj membroj de la Komunumo de Nacioj kiuj havas la saman monarkon kiel Britio, nuntempo reĝino Elizabeto la 2-a.

Monarĥioj de la mondo
Signifo de la koloroj: *      ruĝa – absoluta monarĥio *      oranĝa – konstitucia monarĥio, kie la monarĥo persone praktikas potencon, ofte (sed ne ĉiam) kun malforta parlamento *      malhela verda – parlamenta konstitucia monarĥio, kie la monarĥo ne persone praktikas potencon *      hela verda – parlamenta konstitucia monarĥio, kie la monarĥo havas personan union kun alia monarĥio. (Specife, la 16 landoj kun la sama monarĥo kiel Britio.) *      roza – subŝtataj monarĥioj ene de alireĝimaj ŝtatoj Notu: La bildo montras la juran staton, kiu ne nepre estas la fakta stato.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

Imperia krono (Rusio).
  1. Stuart Berg Flexner kaj Leonore Crary Hauck, eldonistoj, Random House Unabridged Dictionary, 2a eld., Random House, New York (1993)
  2. en:Monarchy

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • Emmanuel Le Roy Ladurie dir., Les monarchies (kol. « Centre d'analyse comparative des systèmes politiques »), Paris, PUF, 1986, 328 p. (ISBN 2-13-039344-6)
  • Horst Dreitzel: Monarchiebegriffe in der Fürstengesellschaft. Semantik und Theorie der Einherrschaft in Deutschland von der Reformation bis zum Vormärz. 2 Bände. Böhlau, Köln [u. a.] 1991, ISBN 3-412-22788-9.
  • Hartmut Fähndrich (Hrsg.): Vererbte Macht. Monarchien und Dynastien in der arabischen Welt. Campus, Frankfurt am Main, New York 2005, ISBN 3-593-37733-0.
  • Tobias Friske: Staatsform Monarchie. Was unterscheidet eine Monarchie heute noch von einer Republik?. Magisterarbeit (überarbeitete Fassung), Universität Freiburg 2007 (Volltext)
  • Pierre Miquel: Europas letzte Könige. Die Monarchie im 20. Jahrhundert. DVA, Stuttgart 1994, ISBN 3-421-06692-2 (zuletzt: Albatros, Düsseldorf 2005, ISBN 3-491-96149-1)
  • Torsten Oppelland: Die europäische Monarchie. Ihre Entstehung, Entwicklung und Zukunft. Merus, Hamburg 2007, ISBN 978-3-939519-52-2.
  • Gisela Riescher, Alexander Thumfart, Monarchien. Nomos, Baden-Baden 2008, ISBN 978-3-8329-3827-7.
  • Hoedeman, Jan en Remco Meijer (2010) Willem IV, van prins tot koning, Amsterdam/Antwerpen
  • Fernand Colleye, Philippe de Belgique, éditions Vander, 1992.
  • Fernand Colleye, Philippe et Mathilde : princes de l'an 2000, éditions Vander, 2000.
  • Barend Leyts, Brigitte Balfoort et Mark Van den Wijngaert, Philippe, prince héritier, éditions Luc Pire, 2008.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]