Koloseo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
La Koloseo, tage
La Koloseo, nokte

La KoloseoKoliseo, origina Flavia Amfiteatro (Latine: Amphitheatrum Flavium; Itale: Anfiteatro FlavioColosseo), estas kolosa elipsa amfiteatro en la urbocentro de Romo, Italio, kies restaĵoj konserviĝis. Konstruita el betono kaj ŝtono,[1] ĝi estas la plej granda amfiteatro de la Romia Imperio, kaj estas konsiderata unu el plej grandaj verkoj de Romia arkitekturo kaj inĝenierado. Ĝi estas la plej granda amfiteatro en la mondo.[2] La Koloseo estas situanta ĝuste oriente de la Roma Forumo.

Ĝia konstruado estis komencita sub imperiestro Vespasiano ĉirkaŭ 70 (nia erao)[3], pluigita en la 80-aj jaroj fare de lia sukcedanto kaj heredanto Tito,[4] kaj kompletigita per modifoj laŭ ordonoj de ties filo Domiciano (81–96).[5] Tiuj tri imperiestroj estas konataj kiel Flavia dinastio, kaj la amfiteatro estis nomita en Latino laŭ asocio kun ties familinomo (Flavius). Estas hipotezoj, ke la konstruado estis pagita per la konkeraĵo el la milito kontraŭ Jerusalemo. La teatro estis konstruita ĉe la granda palaco de Nerono (latine Domus Aurea = ora domo), konstruita post la granda incendio de 64; proksime staris kolosa statuo de Nerono, de kiu eble deriviĝas la nomo.

La teatrejo havis lokon minimume por 45.000 spektantoj kaj estis destinita al cirkaj ludoj (latine: circenses). Laŭ kelkaj fontoj la Koloseo povus enhavi ĉirkaŭkalkule inter 50,000 kaj 80,000 spektantoj,[6][7] kaj estis uzita por gladiatoraj luktoj kaj publikaj spektakloj kiaj ŝajnmarbataloj, animalĉasado, ekzekutoj, rekreoj de famaj bataloj, kaj teatroludoj bazitaj sur klasika mitologio.

La Koloseo estis en uzo ĝis 217, kiam ĝin trafis fulmo, kaŭzanta incendion. En 238 ĝi estis restaŭrita kaj poste, ĝis 524, uzata por diversaj celoj, precipe cirka bestoĉasado (venatio), sed ankaŭ por loĝejoj, vendejoj, konstruaĵoj por religia ordeno. En 874 tertremo damaĝis ĝin, kaj oni transformis ĝin al fortikaĵo, ŝtonminejo kaj kristana sanktejo. La marmoro, kiu kovris ĝiajn murojn, estis bruligita por produkti kalkon. Dum renesanco kaj baroko la regantaj familioj de Romo (el kiuj devenis multaj papoj) ĝin uzis kiel fonton de marmoro por la konstruado de la Baziliko de Sankta Petro kaj siaj privataj palacoj. Konata priskribo de tiu praktiko estas la latina vortludo Quod non fecerunt Barbari, fecerunt Barberini (kion ne faris la barbaroj, faris la Barberinoj, unu el tiuj familioj).

Kvankam en la 21a jarcento ĝi estas parte ruinigita pro damaĝo kaŭzita de detruaj tertremoj kaj ŝtonrabistoj, la Koloseo estas ankoraŭ simbolo kaj de la Imperia Romo kaj de la Romia Imperio. Ĝi estas unu el plej popularaj turismaj allogoj de Romo kaj havas tre klarajn konektojn kun la Romkatolika Eklezio, ĉar ĉiun grandan vendredon la Papo kondukas torĉomarŝon nome Via crucis kiu ekas en la areo ĉirkaŭ la Koloseo aŭ en ĝi mem.[8]

La Koloseo, kiel la tuta Historia Centro de Romo, Propraĵoj de Vatikanurbo en Italio kaj la Baziliko Sankta Paŭlo antaŭ la Muroj, estis listita kiel Monda heredaĵo de UNESCO en 1980. En 2007 la komplekso estis inkludita ankaŭ inter la Novaj sep mirindaĵoj de la mondo, sekve de konkurenco organizita de New Open World Corporation (NOWC).

La Koloseo aperas ankaŭ en la italaj eŭro-moneroj de 5 centimoj.

Nomo[redakti | redakti fonton]

La Koloseo

La origina latina nomo de la Koloseo estis Amphitheatrum Flavium, ofte ŝanĝita al Flavia Amfiteatro. La konstruaĵo estis konstruita de imperiestroj ke la Flavia dinastio, post la regado de Nerono.[9] Tiu nomo estas ankoraŭ uzata moderne, sed ĝenerale la strukturo estas plej bone konata kiel Koloseo. En antikveco, romianoj povis esti referencintaj al Koloseo per la neoficiala nomo Amphitheatrum Caesareum (kun Caesareum kiel adjekto alude al la titolo Caesar), sed tiu nomo povis esti estinta strikte poezia[10][11] ne ekskluda por la Koloseo; Vespasiano kaj Tito, konstruintoj de la Koloseo, konstruis ankaŭ samnoman amfiteatron en Puteoli (moderna Pozzuoli).[12]

La nomo Koloseo delonge estis supozita deriva el la kolosa statuo de Nerono najbara[5] (la statuo de Nerono siavice estus nomita laŭ la Koloso de Rodoso). Tiu statuo estis poste remodelita de la sukcedantoj de Nerono al adorado de Helios (Suno) aŭ Apolono, la sundio, per aldono de taŭga sunkrono. La kapo de Nerono estis ankaŭ anstataŭita kelkajn fojojn per kapoj de sukcedaj imperiestroj. Spite ties paganaj ligoj, la statuo restis stare multe en la mezepoka erao kaj oni kredis, ke ĝi havas magiajn povojn. Ĝi estis konsiderita ikona simbolo de la daŭrado de Romo.

En la 8a jarcento, fama epigramo atribuita al Bede celebris la simbolan signifon de la statuo en profetio kiu estis varie citita: Quamdiu stat Colisæus, stat et Roma; quando cadet colisæus, cadet et Roma; quando cadet Roma, cadet et mundus ("tiom longe kiom la Koloso staru, tiom Romo; kiam la Koloso falos, ankaŭ Romo falos; kiam Romo falos, falos ankaŭ la mondo").[13] Tio estas ofte mistradukita reference al la Koloseo anstataŭ al la Koloso (kiel ekzmeple ĉe la poemo de Byron nome Childe Harold's Pilgrimage). Tamem, kiam la Pseŭdo-Bede verkis, la maskulina nomo coliseus estis aplikita al la statuo pli ol al tio kio estis ankoraŭ konata kiel Flavia amfiteatro.

La Koloso eventuale falis, eble faligita por reuzi ties bronzon. Ĉirkaŭ la jaro 1000 la nomo "Koloseo" estis stampita por referenci al la amfiteatro. La statuo mem estis tre forgesita kaj nur ties bazo survivis, situanta inter la Koloseo kaj la najbara Templo de Venuso kaj Romo.[14]

La nomo plue evoluis al Koliseo dum la Mezepoko. En Italio, la amfiteatro estas ankoraŭ konata kiel il Colosseo, kaj ĉe aliaj latinidaj lingvoj oni uzis similajn formojn kiaj Coloseumul (Rumana), le Colisée (Franca), el Coliseo (Hispana) kaj o Coliseu (Portugala).

Historio[redakti | redakti fonton]

Antikva[redakti | redakti fonton]

Sesterco de Tito celebranta la inaŭguron de la Koloseo (stampita en 80 AD).
Mapo de centra Romo dum la Romia Imperio, kun la Koloseo ĉe la supra dekstra angulo

La konstruo de la Koloseo ekis sun regado de la imperiestro Vespasiano[5] ĉirkaŭ 70–72 AD, fondita el la rabaĵoj prenitaj el la Juda Templo post la sieĝo de Jerusalemo.[15] La loko elektita estis ebena areo sur la fundo de malalta valo inter la montetoj Kaelio, Eskvilino kaj Palatino, tra kiu fluis rojo ene de kanalo. Ĉe la 2a jarcento aK tiu areo estis dense loĝata. Ĝi estis detruita de la Granda Incendio de Romo en 64, post kiu Nerono prenis multe de la areo por aldoni ĝin al sia persona domeno. Li konstruigis la grandecan Domus Aurea sur tiu loko, antaŭ kiu li kreis artefaritan lagon ĉirkaŭita de pavilonoj, ĝardenoj kaj portikaroj. La ekzistinta romia akvedukto Aqua Claudia estis etendita por havigi akvon al la areo kaj la giganta elbronza Koloso de Nerono estis statigita ĉe la enirejo al la Domus Aurea.[14]

Sekcio el la Lexikon der gesamten Technik (1904)

Kvankam la Koloso estis konservita, multe de la Domus Aurea estis detruita. La lago estis plenigita kaj la tero reuzata por lokigo de la nova Flavia Amfiteatro. Gladiatoraj lernejoj kaj aliaj helpaj konstruaĵoj estis konstruitaj najbare ene de la iama grundo de la Domus Aurea. Laŭ rekonstruita surkribaĵo trovita surloke, "la imperiestro Vespasiano mendis tiun novan amfiteatron starigota el la generala parto de la rabaĵo." Tio estas supozata kiel referencita al la ampleksa kvanto de trezoro kaptita de la romianoj sekve de sia venko en la Unua Juda-Romia Milito en 70 AD. La Koloseo povas esti tiele interpretata kiel granda triumfa monumento konstruita en la Roma tradicio celebri grandajn venkojn,[14] trankviligante la roman popolon anstataŭ revenigi soldatojn. La decido de Vespasiano konstrui la Koloseon sur la loko de la lago de Nerono povas esti vidata ankaŭ kiel popolisma gesto revenigi al la popolo areon de la urbo kiun Nerono alproprigis por sia propra uzo. Male al multaj aliaj amfiteatroj, kiuj estis situantaj ĉe la ĉeurboj, la Koloseo estis konstruitaj en la urbocentro; fakte, lokigante ĝin kaj laŭlitere kaj simbole ĉe la koro de Romo.

La Koloseo estis kompletita je triono je la tempo de la morto de Vespasiano en 79. La supra nivelo estis finita kaj la konstruaĵo inaŭgurita de lia filo, Tito, en 80.[5] Diono Kasjo rakontas ke ĉirkaŭ 9,000 naturaj bestoj estis mortigitaj dum la inaŭguraj ludoj de la Flavia Amfiteatro. Oni eldonis rememoran stampadon celebrante la inaŭguron.[16]

La konstruaĵo estis remodelita plue fare de lapli juna filo de Vespasiano, nome la nove nomumita imperiestro Domiciano, kiu konstruigis la hypogeum, nome serion de subgrundaj tuneloj uzitaj por loĝejo de kaj animaloj kaj sklavoj. Li aldonis ankaŭ galerion supre de la Koloseo por pligrandigi ties lokenhaveblon.

En 217, la Koloseo estis ege damaĝita de grava incendio (kaŭzita ŝajne de fulmo, laŭ Diono Kasio[17]) kiu detruis la lignajn suprajn nivelojn de la amfiteatra interno. Ĝi ne estis tute reparata ĝis ĉirkaŭ 240 kaj ĝi suferis pluajn riparadojn en 250 aŭ 252 kaj denove en 320. Surskribaĵo registras la restaŭradon de variaj partoj de la Koloseo sub regado de Teodosio la 2-a kaj de Valentiniano la 3-a (regis en 425–455), eble por ripari damaĝon kaŭzitan de grava tertremo okazinta en 443; plia verko sekvis en 484[18] kaj 508. La areno pluestis uzata por luktado eĉ ĝis la 6a jarcento, kun gladiatoriaj luktoj menciitaj ĝis ĉirkaŭ 435. Animalĉasado pluis ĝis almenŭ 523, kiam Anicio Maksimo celebris sian ekkonsulecon per kelka venatio, pro kio li estis kritikita de la reĝo Teodoriko la Granda pro ties alta kosto.[14]

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. Building the Colosseum
  2. (2013) The Colosseum: Largest Amphitheatre. Guinness World Records.com. Alirdato: 6a Marto 2013. 
  3. (2005) The Colosseum. Harvard University Press. ISBN 0-674-01895-8. Alirdato: 19a Januaro 2011. 
  4. BBC's History of the Colosseum p. 2 (22 March 2011). Alirita 16 April 2012.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 (1993) Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning, First, Boulder, CO: Westview Press. ISBN 0-06-430158-3. 
  6. William H. Byrnes IV (Printempo 2005) "Ancient Roman Munificence: The Development of the Practice and Law of Charity". Rutgers Law Review vol. 57, issue 3, pp. 1043–1110.
  7. BBC's History of the Colosseum p. 1 (22a Marto 2011). Alirita 16a Aprilo 2012.
  8. Frommer's Events – Event Guide: Good Friday Procession in Rome (Palatine Hill, Italy). Alirita 8a Aprilo 2008.
  9. The Flavian Dynasty. Alirita 25a Septembro 2007.
  10. J. C. Edmondson. (2005). Flavius Josephus and Flavian Rome. Oxford University Press. ISBN 0-19-926212-8. 
  11. The Colosseum – History 1. Alirita 26a Januaro 2008.
  12. Mairui, Amedeo. Studi e ricerche sull'Anfiteatro Flavio Puteolano. Napoli : G. Macchiaroli, 1955. (OCLC)
  13. The Coliseum. The Catholic Encyclopedia. Alirita 2a Aŭgusto 2006.; la citita formo el Pseŭdo-Bede estas tiu presita en Migne, Pat. Lat 94 (Paris), 1862:543, notita en F. Schneider, Rom und Romgedanke im Mittelalter (Munich) 1926:66f, 251, kaj en Roberto Weiss, The Renaissance Discovery of Classical Antiquity (Oxford: Blackwell) 1973:8 kaj noto 5.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 (1998) Rome: An Oxford Archaeological Guide, First, Oxford, UK: Oxford University Press, 1998, 276–282. ISBN 0-19-288003-9. 
  15. ALFÖLDY, GÉZA (1995). "Eine Bauinschrift Aus Dem Colosseum.", gazeto : Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, volumo : 109, paĝoj : 195–226
  16. Sear, David R. (2000). Roman Coins and Their Values - The Millennium Edition. Volume I: The Republic and The Twelve Caesars, 280BC-AD96 (pp. 468-469, coin # 2536). London: Spink. ISBN 1 902040 35 X
  17. Cass. Dio lxxviii.25.
  18. La riparo de damaĝo fare de la tertremo de 484 estis pagitaj de la konsulo Decio Mario Venancio Basilio, kiu metis du surskribojn por celebri siajn verkojn (Corpus Inscriptionum Latinarum, CIL VI, 1716).

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]