Mortpuno

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Landoj laŭ uzado de mortpuno
  • ██ Blua: neniu mortpuno
  • ██ Verda: mortpuno nur kaze de milito
  • ██ Oranĝa: mortpuno fakte ne estas aplikata dum longe
  • ██ Brun-ruĝa: mortpuno estas aplikata
Fra Angelico: Senkapigo de Sankta Cosmas kaj Damian, 1348

Mortpunola plej supera puno, aŭ ankaŭ absoluta puno estas puno, kiu supozas mortigon (aŭ ekzekuton) de kondamnita homo pro krimo, laŭ kiu eblas laŭ valida punjuro doni tiun ĉi punon (en antaŭaj tempoj tiuj ĉi krimoj estis nomataj gorĝaj krimoj).

Por kaj kontraŭ[redakti | redakti fonton]

La mortpuno estas objekto de vervaj diskutoj inter juristoj same kiel inter ordinaraj civitanoj. Ĝiaj subtenantoj argumentas precipe, ke

  • nur la mortpuno donas certecon, ke krimulo ne plu krimos;
  • la mortpuno havas fortan timigan efikon al eblaj estontaj krimuloj;
  • la Biblio ordonas la mortpunon (Genezo 9, 6: "Se iu verŝos sangon de homo, lia sango ankaŭ estos verŝita de homo") kaj simile ankaŭ aliaj religiaj sanktaj libroj;
  • la mortpuno ŝparas al la socio la kostojn por la alie necesa dumviva enprizonigo.

Kontraŭuloj de la mortpuno argumentas, ke

  • la mortpuno kontraŭas la fundamentan rajton je vivo kaj korpa sendifekteco
  • la mortpuno estas nekompensebla en okazo de justica eraro (erara verdikto)
  • ne estas pruvoj, ke la mortpuno pli timigas krimulojn ol dumviva mallibereco
  • la mortpuno igas kriminton, kiuj jam meritis ĝin, murdi por kaŝi sian krimon, ĉar li jam nenion povas perdi
  • per la mortpuno la ŝtato forlasas respekton al homa vivo kaj do suriras la saman moralan nivelon kiel murdanto.
  • mortpuno faras martirojn.

Multaj landoj abolis la mortpunon; aliaj konservas ĝin, sed kelkaj el ili provizore ne plenumas la verdiktojn (moratorio).

Iam ekzekutoj estis publikaj por prezenti al la publiko interesan, ankaŭ edukan kaj fortimigan spektaklon. Nun ekzekutoj estas nepublikaj, tamen kun invititaj atestantoj, kiuj atestas la plenumon kaj certigas observon de reguloj.

Mortpuno kaze de milito[redakti | redakti fonton]

Kelkaj sudamerikaj landoj rezervas mortpunon al frendaj malamikoj dum militperiodo. Vere tiu estas nur rajto mortigi malamikajn soldatojn. En tiuj landoj, oni pensas ke oni rajtas mortigi, eĉ dum milito, se estas leĝo kiu permesas (rajtigas) al ŝtato fari tion.

Manieroj de ekzekuto[redakti | redakti fonton]

Problemo ĉiam estis la maniero ekzekuti homojn: ĝi estu facila, certa, malmultekosta kaj ne kaŭzu tro da malpuro. En iuj tempoj certa krueleco estis dezirata; ekzemple en antikva Romio oni ekzekutis per krucumo, kio povis esti longa turmento, precipe se la krucumito ricevis piedapogilon.

La celon de krueleco plenumas ankaŭ ŝtiparumo, ĉe kiu homo malrapide forbrulas sur ligna fajro. Tiun metodon aplikis la katolika eklezio kontraŭ herezuloj kaj sorĉistinoj. Mildigo, koncedita ekzemple al Giordano Bruno, estis pulvosako ĉirkaŭ la kolo, kiu mortigis pli rapide.

Post la invento de pulvopafiloj oni parte ekzekutis per mortpafo, precipe armeanojn. Tiu speco de morto estis konsiderata honora; kontraŭe pendumo estis malhonoro.

En modernaj tempoj oni serĉis metodojn por mortigi rapide kaj sen nenecesa doloro. Tiusence pendumo estis progreso, ĉar la penduma maŝo rompas la nukon de la ekzekutato, kio rapide mortigas.

Ekde 1792 oni aplikis gilotinon, kiu fortranĉas la kapon de homo kaj estis uzata en Francio ĉirkaŭ la epoko de la Franca Revolucio ĝis la abolo de la mortpuno en 1981.

En Hispanujo oni uzis garoton.

En Usono aplikiĝas ekzekuto per venena gaso, venena injekto aŭ elektra seĝo. En kelkaj islamaj kaj aziaj landoj oni uzas ŝtonumado.

Historio[redakti | redakti fonton]

Anarkiisto Auguste Vaillant gilotinita en Francio en 1894
Pendigita, tirita kaj kvaronigita: la ekzekuto de Hugo Despenser (la pli juna), kiel prezentite en la manuskripto Froissart de Louis of Gruuthuse

Ekzekuto de krimuloj kaj politikaj kontraŭuloj estis uzita fare de preskaŭ ĉiuj socioj - kaj por puni krimon kaj por subpremi politikan malkonsenton. En la plej multaj landoj tiu praktika mortpuno estis rezervita por murdo, spionado, ŝtatperfido, aŭ kiel parto de armea justico. En kelkaj landoj, kelkaj sekskrimoj, kiaj ekzemple seksperforto, malfideleco, incesto kaj sodomio, meritis aŭ meritas la mortopunon, same kiel religiaj krimoj kiaj ekzemple rezignado en islamaj nacioj (la formalaj rezigno de la ŝtata religio). En multaj landoj kiuj uzas la mortopunon, drogkontrabandado ankaŭ estas ĉefa delikto. En Ĉinio, homa kontrabandado kaj gravaj kazoj de korupto estas punitaj per la mortopuno. Ĉe militistoj ĉirkaŭ la mondo Militkortumoj trudis mortkondamnojn por deliktoj kiaj ekzemple malkuraĝo, dizerto, malobeado, kaj ribelo.[1]

La uzo de formala ekzekuto ampleksas la komencon de registrita historio. La plej multaj historiaj registroj kaj diversaj primitivaj tribaj praktikoj indikas ke la mortopuno estis parto de ilia jura sistemo. Komunuma puno por delikto ĝenerale inkludis kompenson el la deliktulo, batpuno, evitado, elpelo kaj ekzekuto. Kutime, kompenso kaj evitado estis sufiĉe kiel formo de justico.[2] La respondo al krimo farita fare de najbaraj triboj aŭ komunumoj inkludis formalan pardonpeton, kompenso- aŭ sangovenĝajn militojn.

Sangovenĝa milito aŭ vendetto okazas kiam arbitracio inter familioj aŭ triboj malsukcesas aŭ arbitracia sistemo estas neekzistanta. Tiu formo de justico estis ofta antaŭ la apero de arbitracia sistemo surbaze de ŝtato aŭ fakorganizita religio. Ĝi povas rezultiĝi el krimo, priterposedaj disputoj aŭ honor-kodo. "Agoj de reprezalio substrekas la kapablon de la socia kolektivo por defendi sin kaj montri al malamikoj (same kiel eblaj aliancanoj) tiun vundon al posedaĵo, rajtoj, aŭ ke la persono ne iĝos senpunaj."[3] Tamen, en praktiko, estas ofte malfacile distingi inter milito de vendetto kaj unu el konkero.

Severaj historiaj punoj inkluzivas radumon, bolekzekuton, senhaŭtigon, malrapidan tranĉadon, elviscerigon, krucumon, palisumon, dispremadon (inkluzive de dispremadon fare de elefanto), ŝtonumadon, brulŝtiparon, kvaronumon, segadon, senkapigon, skafismon, kollaĉadon aŭ blovadon per kanono.

La lasta preĝo de kristanaj martiroj, fare de Jean-Léon Gérôme (1883). Roma Koloseo.

Antikva epoko[redakti | redakti fonton]

Pliprofundigoj de triba arbitracio de vendetoj inkludis packontraktojn ofte trompite en religia kunteksto kaj kompenssistemo. Kompenso estis bazita sur la principo de anstataŭigo kiu eble inkludos materian (ekzemple, brutaro, sklavojn) kompenson, interŝanĝon de novedzinoj aŭ edziĝantoj, aŭ pagon de la sangoŝuldo. Kompromisaj reguloj povis permesi ke besta sango anstataŭigus homan sangon, aŭ posedaĵaj transdonoj aŭ lunarion aŭ en iu kazo oferton de persono por ekzekuto. La persono proponiĝis ĉar ekzekutito ne devis esti origina kriminto de la krimo ĉar la sistemo estis bazita sur triboj, ne sur individuoj. Sangovenĝaj militoj povus esti reguligitaj ĉe renkontiĝoj, kiel ekzemple la vikingaj asembleoj..[4] Sistemoj venantaj de sangovenĝaj militoj povas pluvivi kune kun pli progresintaj juraj ordoj aŭ ricevi rekonon fare de tribunaloj (ekzemple, testo per batalo). Unu el la pli modernaj rafinadoj de la sangovenĝa milito estas la duelo.

Giovanni Battista Bugatti, ekzekutisto de la Papa Ŝtato inter 1796 kaj 1865, aranĝis 516 ekzekutojn (Bugatti imagita proponitan flartabakon al kondamnita kaptito). Vatikanurbo aboliciis sian mortpunan statuton nur en 1969.

En iaj mondopartoj, nacioj en la formo de praaj respublikoj, monarkioj aŭ tribaj oligarkioj aperis. Tiuj nacioj ofte estis unuigitaj per komunaj lingvaj, religiaj aŭ familiaj ligoj. Krome, vastiĝo de tiuj nacioj ofte okazis per konkero de najbaraj triboj aŭ nacioj. Sekve, diversaj klasoj de reĝeco, nobelaro, diversaj malnobeloj kaj sklavo aperis. Sekve, la sistemoj de triba arbitracio estis enmetitaj en pli unuigitan sistemon de justico kiu formaligis la rilaton inter la malsamaj "klasoj" prefere ol "triboj". La plej frua kaj plej multe de la fama ekzemplo estas Kodekso de Hamurabi kiu metis la malsaman punon kaj kompenson laŭ la malsama klaso/grupo de viktimoj kaj krimintoj. La Torao (juda Juro), ankaŭ konata kiel la Pentateŭko (la unuaj kvin libroj de la kristana Malnova testamento), metas malsupren la mortopunon por murdo, kidnapo, magio, malobservon de la Ŝabato, blasfemon, kaj larĝan gamon de sekskrimoj, kvankam indico indikas ke faktaj ekzekutoj estis maloftaj.[5]

Plia ekzemplo venas de Antikva Grekio, kie la atena jura ordo unue estis surpaperigita de Drakono en proksimume 621 a.K.: la mortopuno estis petita pri precipe larĝa gamo de krimoj, kvankam Solono poste ĉesigis la kodon de Drakono kaj publikigis novajn leĝojn, retenante la hommortigajn statutojn de nur Drakono.[6] La vorto drakona venas de la leĝoj de Drakono. Ankaŭ la romianoj uzis mortopunon por larĝa gamo de deliktoj.[7][8]

Dinastio Tang[redakti | redakti fonton]

La abolicio de mortopuno[redakti | redakti fonton]

La 19-an de novembro 2009 la Rusia konstitucia tribunalo rezoluciis, ke mortopuno en Rusio ne plu estos aplikita eĉ post enkonduko en la 1-an de januaro 2010 de la ĵurio en la lasta regiono, kie tiu ĝis nun mankis — en Ĉeĉenio. Ekde 1996 en la lando ekzistas la moratorio je la plenumo de mortokondamnoj.

Famaj mortpunitoj[redakti | redakti fonton]

La morto de Sokrato, de Jacques-Louis David (1787)

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. Shot at Dawn, campaign for pardons for British and Commonwealth soldiers executed in World War I. Alirita 20a Julio 2006.
  2. Tiom komuna estis la praktiko kompenso ke la vorto murdo estis derivita el la franca vorto mordre (mordi) reference al la peza kompenso kiun oni devas pagi pro kaŭzo de nejusta mortigo. La "mordaĵo" kiun oni devis pagi estis uzita kiel termino por la krimo mem: "Mordre wol out; that se we day by day." – Geoffrey Chaucer (1340–1400), The Canterbury Tales, The Nun's Priest's Tale, l. 4242 (1387–1400), repr. en The Works of Geoffrey Chaucer, eld. Alfred W. Pollard, et al. (1898).
  3. Translated from Waldmann, op.cit., p. 147.
  4. Lindow, op.cit. (dekomence studas islandaj things).
  5. (2002) The Abolition of the Death Penalty in International Law. Cambridge University Press. ISBN 0-521-81491-X. 
  6. Robert. Greece, A History of Ancient Greece, Draco and Solon Laws. Alirita 23 August 2010.
  7. capital punishment (law) - Britannica Online Encyclopedia. Alirita 12 December 2012.
  8. Capital punishment in the Roman Empire (30 January 2001). Alirita 23a Aŭgusto 2010.

Bildaro[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]