Anatomio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Unu el la grandaj, detalaj ilustracioj en la verko de Andreo Vesalio nome De humani corporis fabrica, el la 16a jarcento, markante la renaskiĝon de anatomio.

Anatomio estas la subfako de biologio kiu studas la strukturon kaj organizadon de vivantaj korpoj, nome organismoj, kaj de ties partoj.[1] Ĉefaj subfakoj de anatomio estas kompara anatomio kaj homa anatomio.

Anatomio estas ege ligita al embriologio, kompara anatomio, evoluisma biologio, kaj filogenetiko,[2] ĉar tiuj estas la procezoj per kiuj anatomio estas generata je tujaj (embriologio) kaj longaj (evolucio) temposkaloj. Homa anatomio estas unu el la bazaj esencaj sciencoj de medicino.[3]

La fako anatomio estas dividata en makroskopa kaj mikroskopa anatomioj. Makroskopa anatomio estas la ekzameno de la korpopartoj de animalo uzante senhelpan vidkapablon. Tiu inkludas ankaŭ la branĉon de supraĵa anatomio. Mikroskopa anatomio uzas ankaŭ optikajn instrumentojn en la studo de histoj de variaj strukturoj, konata kiel histologio, kaj ankaŭ en la studo de ĉeloj.

La historio de anatomio estas karakterizata de progresa kompreno de la funkcioj de la organoj kaj strukturoj de la homa korpo. Metodoj estis rimarkinde plibonigataj, antaŭenirante el la ekzamenigo de animaloj pere de disekco de kadavroj al medicina bildigo pere de teknikoj kiaj Ikso-radioj, ultrasonoj, kaj magneta resonanca bildigo en la 20a jarcento (vidu artikolojn pri Radiografio kaj Sonografio).

Anatomio kaj fiziologio, kiuj studas (respektive) la strukturon kaj funkcion de organismoj kaj ties partoj, faras naturan paro de rilataj fakoj, kaj ili estas ofte studataj kune.

Difino[redakti | redakti fonton]

Homo komparata al elefanto frame. Benjamin Waterhouse Hawkins, 1860.

Derivite el la greka ἀνατέμνω anatemnō "mi fortranĉas" el ἀνά ana "super", kaj τέμνω temnō "mi tranĉas",[4] anatomio estas la scienca studo de la strukturo de organismoj kiaj ties sistemoj, organoj kaj histoj. Ĝi inkludas la aspekton kaj situacion de variaj partoj, la materialoj el kiuj ili estas komponitaj, ties lokoj kaj ties rilatoj kun aliaj partoj. Anatomio estas tre distinga el fiziologio kaj biokemio, kiuj traktas respektive kun la funkcioj de tiuj partoj kaj kun la koncernaj kemiaj procezoj. Por ekzemplo, anatomiisto okupiĝas pri la formo, grando, sinteno, strukturo, sangohaviĝo kaj nervofunkciado de organo kia la hepato; dum fiziologo estas interesata en la produktado de galo, la rolo de la hepato en manĝado kaj la regulado de korpaj funkcioj.[5]

La fako anatomio povas esti subdividata en nombraj branĉoj kiaj makroskopa kaj mikroskopa anatomioj.[6] Makroskopa anatomio estas la studo de strukturoj sufiĉe grandaj por esti vidataj pere de nuda okulo, kaj ĝi inkludas ankaŭ supraĵan aŭ surfacan anatomion, nome studo pere de rigardo al la eksteraj trajtoj de la korpo. Mikroskopa anatomio estas la studo de strukturoj je mikroskopa skalo, kiaj histologio (nome studo de histoj), kaj embriologio (nome studo de organismo en sia nematura kondiĉo).[2]

Anatomio povas esti studita uzante kaj invadajn kaj ne-invadajn metodojn kun la celo akiri informaron pri la strukturo kaj organizado de organoj kaj sistemoj.[2] Uzataj metodoj estas dissekco, en kiu korpo estas malfermita kaj ties organoj studataj, kaj endoskopio, en kiu filmokamerao - ekipita instrumento estas enmetita tra malgranda tranĉaĵeto en la korpomuro kaj uzata por esploradi la internajn organsojn kaj aliajn strukturojn. Angiografio uzante Ikso-radiojnmagnetresonanca angiografio estas metodoj por rigardi sangotubojn.[7][8][9][10]

La termino "anatomio" estas ofte uzata por referenci al la homa anatomio. Tamen, esence la samaj strukturoj kaj histoj troviĝas tra la tuta resto de la animala regno kaj tiele la termino inkludas ankaŭ la anatomion de aliaj animaloj. Ankaŭ la termino zootomio estas foje uzata por specife aludi al animaloj. La strukturo kaj histoj de plantoj male estas de malsimila naturo kaj tiele ili estas studataj en planta anatomio.[5]

Historio de anatomio[redakti | redakti fonton]

Klasika anatomio[redakti | redakti fonton]

Postklasika anatomio[redakti | redakti fonton]

La postklasika amatomio kaj aŭtopsio, aŭ kadavro-dissekco, ektraktiĝis ene de la kristana komunumo, precipe en tiu katolika, kaj plispecife en Italio. La naskiĝa akto de la moderna anatomio troviĝas en la Anathomia Mundini de Mondino Dei Liuzzi, kuracisto aktiva en eklezia ŭniversitato en la urbo Bolonjo: estis la jaro 1316, en plena mezepoko, kaj Mondino demonstras koni la skolon de la anatomiisto Galeno, greka kaj pagana, sed ankaŭ ke mem faris grandan paŝon antaŭen kompare kun li. Mondino ne limiĝas, kiel male multaj siaj antaŭuloj kaj kolegoj, ripeti la instruaĵojn de Galeno, same kiel la astronomoj ripetadis la instruaĵojn de Aristotelo kaj Tolomeo, sed volas vidi per siaj okuloj kaj... dissekcis, studis, priskribis kaj kreis disĉiplojn.

Post Mondino, la unuaj grandaj dissekcistoj estas Hieronimo Manfredi, Gabrielo Zerbi, Alessandro Benedetti, ĝis Andreo Vesalius, al kiu estas atribuata la merito de la ĝermiĝo de la nova scienco per sia De humani corporis fabrica de 1543. Vesalius estis flandra, sed anatomie dissekcis ĉe la universitato de Padovo kie li ricevis subvencion el la Venecia Senato por daŭrigi en siaj prianatomiaj studoj. Tiuj dissekcoj preskaŭ samtempe okazis ankaŭ en Romo ("itali quidem primi corpora umana dissecuerunt », skribos klerista Haller, siavice anatomiisto, (italoj unuaj ekdisekcis homajn korpojn). Eĉ kelkaj ĉefkuracistoj de la papo praktikis tiun fakon.

La nova scienco kaj uzo de dissekco en Italio trovis ankaŭ la unuajn normojn kaj regularon de la nova scienco-arto. La eklezio, kiu aprobis kaj profitis de la novaj scioj en la hospitaloj kiujn mem kreis, emanis normojn por malhelpi misuzojn: forigo de kadavroj, komerco de homaj kadavroj, perforta serĉado de kadavroj por ricevi kompenson de la kontentigitaj anatomiistoj. La normoj estis tiom severaj ke ŝajnis ke la dissekco mem de homaj kadavroj estis malpermesita, sed ili celis elimini okazojn de mortigo por komerci. Ke tiu risko ne estis nur antaŭvido oni povas dokumentiĝi legante la aktojn de la proceso kontraŭ la fama skota anatomiisto Robert Knox (1791-1866) kiu estis akuzita kaj procesita pro havigo de pordissekcaj kadavroj ne disdegninte kunlabori kun malbonfarantoj mortigantaj. Tiukaze temis almenaŭ pri du mortigoj.

Anatomiaj sistemoj[redakti | redakti fonton]

Bildaro[redakti | redakti fonton]


Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. Merriam Webster Dictionary
  2. 2,0 2,1 2,2 Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray. 20a eldono. 1918. Arkivita el la originalo je 16 March 2007. Alirita 19a de Marto 2007.
  3. Arráez-Aybar et al. (2010). Relevance of human anatomy in daily clinical practice. Annals of Anatomy-Anatomischer Anzeiger, 192(6), 341–348.
  4. O.D.E. 2a eldono 2005
  5. 5,0 5,1 BOZMAN, E. F. (eld.). (1967) Everyman's Encyclopedia: Anatomy. J. M. Dent & Sons.
  6. Anatomy. The Free Dictionary. Farlex (2007). Alirita 8a de Julio 2013.
  7. (1993) "Use of Angiography to Outline the Cardiovascular Anatomy of the Sand Crab Portunus pelagicus Linnaeus", Journal of Crustacean Biology 13 (4), p. 627–637. COI:10.1163/193724093x00192 
  8. (1999) "Characterization of the Renal Portal System of the Common Green Iguana (Iguana iguana) by Digital Subtraction Imaging", Journal of Zoo and Wildlife Medicine 30 (2), p. 235–241 
  9. Magnetic Resonance Angiography (MRA). Johns Hopkins Medicine.
  10. Angiography. National Health Service. Alirita 29a de Aprilo 2014.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • Giovanna Ferrari, Fra medicina e chirurgia: la rinascita dell’anatomia e la dissezione come spettacolo, in AA.VV. Il Rinascimento italiano e l’Eŭropa : le scienze, Angelo Colla, 2008, vol. V.
  • Mirko Grmek (a cura di), Storie del pensiero medico occidentale, Laterza, 1996, vol, I, pp. 294-295.
  • Giorgio Cosmacini, La religiosità della medicina, Laterza,2007.
  • Andrea Carlino, La fabbrica del corpo: libri e dissezione nel Rinascimento, Einadi, 1994, cap. III.