Araba lingvo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Araba lingvo
العربية (al-'Arabijja)
Parolata en norda Afriko kaj sudokcidenta Azio: Alĝerio, Egiptio, Etiopio, Irano, Israelo, Irako, Jemeno, Maroko, Palestino, Sirio ktp.
Parolantoj 263 892 450
Denaskaj parolantoj 295 milionoj[1]
Fremdlingvo / dua lingvo por 424 milionoj[1]
Skribo araba alfabeto
Lingvistika klasifiko
Afrikazia
Semida lingvaro
Oficiala statuso
Reguligita de Academy of the Arabic Language in Cairo, Arab Academy of Damascus
Lingva statuso sekura
Lingvaj kodoj
Lingvaj kodoj
  ISO 639-1 ar
  ISO 639-2 ara
  ISO 639-3 ara
  Glottolog arab1395
v  d  r
Information icon.svg

La araba lingvo (arabe: العربية, al-'Arabijja) estas semida lingvo kiu estas parolata en preskaŭ 24 landoj, precipe en sudokcidenta Azio kaj norda Afriko, de Atlantiko ĝis la araba-persa golfo. Estante semida, ĝi similas al iuj tre antikvaj lingvoj de sudokcidenta Azio, kiel la hebrea, la akada, la aramea kaj la asiria. Ĝi estas la lingvo de la Korano.

En priskriboj de la klasika araba lingvo oni grupigas vortojn laŭ la komuna trikonsonanto.

La araba origine estis la lingvo de la nomadoj kaj la terkulturistoj de la Araba Duoninsulo. Kun la alveno de la araba imperio kaj islamo, ĝi ekspandiĝis, kun la arabigo de aliaj popoloj. Ĝi ankaŭ fariĝas grava religia lingvo, ĉar per ĝi oni legas la Koranon, la sanktan libron de la islamanoj.

Dum la mezaj epokoj, la islama civilizo gajnis tre altan nivelon de kulturo kaj scienco, kaj la araba estis la perilo de tiu progreso. Trezoro da mezepokaj verkaĵoj estis verkitaj en la araba, kaj uzis ĝin sciencistoj tre diversaj, de Aviceno, perso de Buĥara, al Maimonido, judo de Kordovo.

Oni skribas la araban per la araba alfabeto, semida skribsistemo senvokala, kiu estis adaptita de la fenica skribsistemo. Ĝin uzas ankaŭ lingvoj en aliaj islamaj landoj, kiel la persa, urduo, kaj pasintece la turka (ĝis la 20-a jarcento) kaj eĉ la hispana kaj hebrea lingvoj.

Nuntempe, kvankam la araba estas malpli grava ol pasintece, ĝi estas parolata de preskaŭ 200 milionoj da homoj, kaj estas unu el la oficialaj lingvoj de la Unuiĝintaj Nacioj. Ĝi ekzistas en diversaj lokaj dialektoj. Historie, la malta lingvo, parolata sur la eta mediteranea insulo Malto, devenis origine de la araba de Nordafriko. Hodiaŭ ĝi estas la sola semida lingvo, kiu uzas la latinan alfabeton, kaj kiu estas parolata en Eŭropo, de kristana popolo.

Geografio[redakti | redakti fonton]

Disvastiĝo de araboj
Landoj kie la araba lingvo estas ŝtata
Disvastiĝo de la arabaj denaskuloj tra Afriko: kiel plimulto (verda) kaj malplimulto (helverda).
La landoj kie oni uzas la araban: kiel ŝtatan lingvon (verde) kiaj kiel unu el la ŝtataj lingvoj: por plimulto (malhelblua) kaj malplimulto (helblua)

Diversaj variantoj de la araba lingvo estas uzataj kiel oficialaj ŝtataj lingvoj en pluraj landoj. Pro tio ĝi ankaŭ estas unu el la ses oficialaj lingvoj de Unuiĝintaj Nacioj.

Ortografio kaj prononco[redakti | redakti fonton]

La araba ua'u aperas en la franca skribo kiel ou, en la angla kiel w. La araba ĝ estas skribata en la angla kiel j kaj en la franca kiel dj.

Oni akcentas, elparolas la vortojn diverse en la arabaj landoj (ekzemple la vorto por "kamelo" estas elparolata gamal en Egiptio, ĝamal en norda Afriko kaj ĵamal en Arabio). Kvankam ekzistas komuna literatura lingvo, tamen la parolata lingvo estas diversforma. En la araba lingvo oni skribas nur la konsonantojn kaj oni signas la vokalojn nur per etaj komoj (haraka) sub la konsonantoj, sed tiuj signoj estas uzataj nur en la Korano, klasikaj tekstoj kaj gramatikaj libroj. Laŭ arabaj gramatikistoj ekzistas 9 vokaloj: mallongaj a, u, i; longaj a, u, i; finaĵajn an, un, in.

Usama bin Ladin: en la angla lingvo oni skribis la i-sonanton (Laden) per e, tiel la formo "Laden" disvastiĝis tramonde.

Ankaŭ la manko de kelkaj okcidentaj konsonatoj kaŭzis misinterpretojn. Ankaŭ ŝanĝojn de nomo, ekzemple la helena Platono iĝas arabe "Iflatun", la latina praekox iĝis albaruq, kio kondukis al "abrikoto".

ibn, abu: ibn signifas en la araba filo, abu signifas patro. Tiel se iu (Aĥmad) havas knabon (Umar) kaj patron (Karim), li povas nomiĝi Ibn Umar aŭ Abu Karim.

Gramatiko[redakti | redakti fonton]

Ekzemploj de la arabaj sistemo de derivado.

Literatura araba[redakti | redakti fonton]

Simile al aliaj semitaj lingvoj, la araba havas kompleksan kaj nekutiman morfologion (t.e. derivadon de la novaj vortoj el la baza radiko). La araba lingvo havas la nekunigan ('nonconcatenative') morfologion laŭ la skemo "radiko-kaj-skemo": la vortradiko konstistas el la aro de bazaj konsonantoj (kutime estas tri), de kiuj deriviĝas aliaj vortoj laŭ antaŭdefinita skemo. Ekzemple, la vorto por "mi skribis" estis derivata de la radiko k-t-b ('skribi') laŭ la skemo -a-a-tu ('mi -is'), kio rezultiĝas en katabtu ('mi skribis'). Ĉiuj aliaj vortoj kun la signifo 'mi -is' kutme havos la saman deriviĝon, sed kun aliaj radikaj konsonantoj, ekzemple qaraʼtu ('mi legis'), akaltu ('mi manĝis'), dhahabtu ('mi iris'), kvankam ekzistas ankaŭ esceptoj, kiel sharibtu ('mi trinkis'), qultu ('mi diris)', takallamtu ('mi parolis'), kie oni uzas alian skemon por derivi la pasintan tempon, sed la sufikso -tu estas ĉiam uzata.

De la simpla radiko k-t-b, oni povas derivi plurajn vortojn per apliko de diversaj skemoj:

  • katabtu -- 'mi skribis'
  • kattabtu -- 'mi estis skribinta (ion)'
  • kātabtu -- 'mi korespondis (kun iu)'
  • aktabtu -- 'mi diktis'
  • iktatabtu -- 'mi abonis'
  • takātabnā -- 'ni (inter)korespondis'
  • aktubu -- 'mi skribis'
  • ukattibu -- 'mi skribis (ion)'
  • ukātibu -- 'mi korespondas (kun iu)'
  • uktibu -- 'mi diktas'
  • aktatibu -- 'mi abonas'
  • natakātabu -- 'ni (inter)korespondas'
  • kutiba -- 'skribita'
  • uktiba -- 'diktita'"
  • maktūb -- 'skribaĵo'
  • muktab -- 'diktaĵo'
  • kitāb -- 'libro'
  • kutub -- 'libroj'
  • kātib -- 'verkisto'
  • kuttāb-- 'verkistoj'
  • maktab -- 'skribotablo, oficejo'
  • maktabah -- 'librejo'
  • ktp

Dialektoj de la araba lingvo[redakti | redakti fonton]

Dialektoj de la araba lingvo.

Parola araba estas la super-termino por ĉiuj parolataj dialektoj de la araba kiuj estas uzataj en t.n. 'Araba mondo', kaj kiuj draste malsamiĝas de la skriba lingvo. La ĉefa klasifiko de la dialektoj estas tiuj, kiuj estas parolataj ene de la Araba duoninsulo kaj ekster ĝi. Krome aparte staras la pli konservativa araba dialektoj de Beduenoj. Ĉiuj variantoj de la araba parolataj ekster la duoninsulo (kaj kiuj konsistigas la grandan pardon de la parolantaro) havas multajn komunajn trajtojn, kiuj ne ekzistas en la klasika araba lingvo. Pro tio lingvistoj opinias, ke la prestiĝa dialekto "koine" aperis en kelkaj landoj ĉ. 100-200 jarojn post la araba konkero, kies trajtoj poste disvastiĝis al la ĉiuj nov-konkeritaj landoj. (Tiuj trajtoj ekzistas en diversa grado en ĉiuj dialektoj ekster la duoninsulo. Fakte, la en-duoninsulaj dialektoj havas multe pli da diverseco, ol la ekster-duoninsulaj, sed tiu temo ne estas detale pristudita).

Koncerne la ekster-duoninsulaj dialektoj, la plej granda diferenco estas inter la ne-egiptiaj nord-amerikaj dialektoj (precipe la araba lingvo de Moroko) kaj la aliaj. La Moroka varianto estas speciale apenaŭ komprenebla por parolantoj de la araba el Libio (sed ne inverse, parte pro populareco de filmoj kaj aliaj mediaĵoj el Egiptio).

Unu faktoro kiu spronis la diversiĝon de la dialektoj estis la lingvo, kiun oni parolis antaŭ la araba en ĉiu lando: tiuj lingvoj servas kiel fonto de diversaj vortoj, propraj por ĉiu dialekto, kaj krome influis la prononcon kaj eĉ la vorto-ordon. Sed la pli grava faktoro estas, simile al Romanaj lingvoj, la malapero (aŭ ŝanĝo de la sencoj) de multaj klasikaj formoj. TIam la Iraka aku, Levantina fīh kaj la Nord-Afrika kayən ĉiuj signifas 'oni havas' (=estas), kaj ĉiuj devenas de la formoj en la klasika araba lingvo (yakūn, fīhi, kā'in), sed nun sonas tre malsame.

Ekzemploj de dialektoj[redakti | redakti fonton]

La transkribo estas farita laŭ Internacia Fonetika Alfabeto, malgrandaj malsamiĝoj estas neglektitaj.

Dialekto Mi tre ŝatas legi Kiam mi venis al biblioteko Mi ne trovis tiun malnovan libron Mi volis legi la libron pri historio de virina movado en Francio
Skribita en literatura araba lingvo
(dialektoj povas havi alian skribmanieron/ortografion)
أُحِبُّ ٱلْقِرَاءَةَ كَثِيرًا عِنْدَمَا ذَهَبْتُ إِلَى ٱلْمَكْتَبَةِ لَمْ أَجِدُ هٰذَا ٱلْكِتَابَ ٱلْقَدِيمَ كُنْتُ أُرِيدُ أَنْ أَقْرَأَ كِتَابًا عَنْ تَارِيخِ ٱلْمَرْأَةِ فِي فَرَنْسَا
Klasika araba lingvo
(uzata nur en religio kaj poezio)
ʔuħibːu l-qirˤaːʔata kaθiːrˤaː ʕindamaː ðahabətu ʔilaː l-maktabah lam ʔaɟidu haːðaː l-kitaːba l-qadiːm kuntu ʔuriːdu ʔan ʔaqərˤaʔa kitaːban ʕan taːriːxi l-marˤʔati fiː farˤansaː
Moderna uzo de la araba ʔuħɪbː al-qɪraːʔa kaθiːran ʕɪndama(ː) ðahabtu ʔɪlaː l-maktaba lam ʔad͡ʒɪd haːða(ː) l-kɪtaːb al-qadiːm kuntu ʔuriːdu ʔan ʔaqraʔ kɪtaːb ʕan taːriːx al-marʔa fiː faransa(ː)
Jemena dialekto (Sanaa) ˈʔana bajn aˈħibb el-geˈraːje ˈgawi ˈlaw ma ˈsert saˈla: el-ˈmaktabe ma leˈge:t-ʃ ˈðajje al-keˈtaːb el-gaˈdiːm kont ˈaʃti ˈʔagra keˈtaːb ʕan taˈriːx al-ˈmare wastˤ faˈraːnsa
Kuvajta dialekto (Kuvajto) ʔaːna waːyid aħɪbb aɡraː lamman rɪħt il-maktaba ma lɪɡeːt hal kɪtaːb ɪl-gadiːm kint abiː aɡra kitaːb ʕan tariːx il-ħariːm ib faransa
Mesopotamia dialekto (Bagdado) ˈaːni aˈħibb el-qˈraːja ˈkulliʃ ˈlamman ˈreħit lel-maktaba ma liˈɡeːt haːða l-ketaːb al-qadiːm redet aqra ketaːb ʕan tariːx al-niswan eb-fransa
Hiĵazi dialekto (Medino) ˈana marra aˈħubb al-ɡiraːja ˈlamma ruħt al-ˈmaktaba ma liɡiːt haːda l-kitaːb al-ɡadiːm kunt abɣa aɡra kitaːb ʕan tariːx al-ħariːm fi faransa
Okcidenta (Siria) dialekto (Damasko) ʔana ktiːr b'ħəbb lᵊ-ʔraːje ˈlamma ˈrəħt ʕal-ˈmaktabe ma laʔeːt ha-l-ᵊkˈtaːb lᵊ-ʔˈdiːm kaːn ˈbaddi ʔra ktaːb ʕan taˈriːx ᵊl-ˈmara bᵊ-ˈfraːnsa
Lebanona dialekto (Beiruto) ktiːr bħɪbb ɪl-ʔɪˈreːje ˈlamma ˈreħɪt ʕal-ˈmaktabe ma lʔeːt ha-l-ɪkˈteːb le-ʔˈdiːm keːn ˈbaddi ʔra kteːb ʕan teˈriːx ɪl-ˈmara bi-ˈfraːnsa
Palestenia dialekto (Jerusalemo) 'ʔana ba'ħebb l-ᵊʔ'raːje ktiːr ˈlamma ˈruħᵊt ʕal-ˈmaktabe ma laˈʔeːtᵊʃ ha-l-ᵊkˈtaːb ᵊl-ʔaˈdiːm kaːn ˈbeddi ˈʔɑʔrɑ ktaːb ʕan taˈriːx ᵊl-ˈmɑrɑ fi fˈransa
Palestenia dialekto de okcidenda parto 'ʔana ba'ħebb l-ᵊk'raːje kθiːr ˈlamma ˈruħᵊt ʕal-ˈmatʃtabe ma laˈkeːtᵊʃ ha-l-ᵊtʃˈtaːb ᵊl-kaˈdiːm kaːn ˈbeddi ˈʔɑkrɑ tʃtaːb ʕan taˈriːx ᵊl-ˈmɑrɑ fi fˈransa
Egiptia dialekto (ĉefa) ana bæħebb el-ʔerɑːjæ ʔɑwi ˈlæmmæ̯ ˈroħt el-mækˈtæbæ ma-lˈʔet-ʃ l-keˈtæːb el-ʔæˈdiːm dæ ˈænæ ˈkont-e ˈʕæwz-ˈaʔra kˈtæːb ʕæn tæˈriːx el-setˈtaːt fe fæˈrænsæ
Libia dialekto (Tripoli) ana nħəb il-ɡraːja halba lamma mʃeːt lil-maktba malɡeːtiʃ ha-li-ktaːb lə-ɡdiːm kunt nibi naɡra ktaːb ʔleː tariːx ə-nsawiːn fi fraːnsa
Tunisa dialekto (Tunis) nħɪb lɪqrɑːjæ bɑrʃæ wæqtɪlli mʃiːt lɪlmæktbæ mæl-qiːtʃ hæ-lɪktɛːb lɪqdiːm kʊnt nħɪb næqræ ktɛːb ʕlæ tɛrix lɪmræ fi frɑːnsæ
Alĝeria dialekto (Alĝerio) eːna nħebb l-qraːja bezzef ki ruħt l il-maktaba ma-lqiːt-ʃ ha l-kteːb l-qdiːm kunt ħaːb naqra kteːb ʕala tariːx l-mra fi fraːnsa
Moroka dialekto (Rabat) ana ʕziz ʕlija bzzaf nqra melli mʃit l-lmaktaba ma-lqiːt-ʃ had l-ktab l-qdim kent baɣi nqra ktab ʕla tarix l-mra f-fransa
Maltesa dialekto (Valletta) ɪnħɔpː nɐʔrɐ ħɐfnɐ mɛtɐ mɔrt ɪl-lɪbrɛrɪjɐ mɐ sɪbtʃ dɐn ɪl-ktiɛp ʔɐdɪm rɪdt nɐʔrɐ ktiep dwɐr l-ɪstɔrjɐ tɐl-mɐrɐ fɪ frɐntsɐ
Maltesa dialekto (Valletta)
(laŭ Maltesa ortografio)
Inħobb naqra ħafna. Meta mort il-librerija Ma sibtx dan il-ktieb qadim. Ridt naqra ktieb dwar l-istorja tal-mara fi Franza.

Ekzemploj[redakti | redakti fonton]

Esperante Arabe Transskribo Internacia Fonetika Alfabeto
ALA-LC-transskribo DIN31635-transskribo
Esperanto إسپرانتو ispirāntū ispirāntō /esperanto, esberanto/
Angla الإنكليزية al-inglīzīyah al-inglīziyyah /aling(i)liːzijja/
Jes نعم na‘am naʿam /naʕam/
Ne لا /laː/
Saluton مرحباً marḥaban marḥaban /marħaban/
Bonvenon أهلاً ahlan ʾahlan /ahlan/
Ĝis revido مع السلامة ma‘a s-salāmah maʿa s-salāmah /maʕa ssalaːma/
Bonvolu أرجوك arjūk ʾarǧūk /ʔar(d͡)ʒuːk, ʔarɡuːk/
Dankon شكرًا shukran šukran /ʃukran/
Ne dankinde عفوًا ‘afwan ʿafwan /ʕafwan/
Mi pardonpetas آسف āsif ʾāsif /ʔaːsif/
Kia estas via nomo? ما اسمك؟ māsmuk(a/i)? māsmuk(a/i)? /masmuk(a, i)/
Kiom? كم؟ kam? kam? /kam/
Mi ne komprenas. لا أفهم lā afham lā ʾafham /laː ʔafham/
Mi ne parolas arabe. لا أتكلم العربية lā atakallamu al-‘arabīyah lā ʾatakallamu al-ʿarabiyyah /laː ʔatakallam ulʕarabijja/
Mi ne scias. لا أعرف lā a‘rif lā ʾaʿrif /laː ʔaʕrif/
Mi malsatas. أنا جائع anā jā’i‘ ʾanā ǧāʾiʿ /ʔanaː (d͡)ʒaːʔiʕ, ɡaːʔiʕ/
Oranĝa برتقالي burtuqālī burtuqālī /burtuqaːliː/
Nigra أسود aswad ʾaswad /ʔaswad/
Unu واحد wāḥid wāḥid /waːħid/
Du اثنان ithnān iṯnān /iθnaːn/
Tri ثلاثة‎ thalāthah ṯalāṯah /θalaːθa/
Kvar أربعة arba‘ah ʾarbaʿah /ʔarbaʕa/
Kvin خمسة khamsah ḫamsah /xamsa/

Dialektoj[redakti | redakti fonton]


Pruntitaj vortoj[redakti | redakti fonton]

abrikoto, admiralo, algoritmo, alkoholo, cifero, gazelo, ĝirafo, haremo, hazardo, kafo, kotono, lemono, lilako, magazeno, masko, matraco, mumio, nadiro, oranĝo, siropo, spinaco, sukero, zenito

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Literaturo[redakti | redakti fonton]

  • Monato, internacia magazino sendependa, numero 1993/11, paĝo 20: La araba verkita de Bradley Kendal.


  1. 1,0 1,1 Arabic, Standard - Ethnologue, laŭ la stato de 23-a Januaro 2016.