Roza Luksemburg

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Roza LUKSEMBURG

RosaRoza LUKSEMBURG - en Esperanto Roza Luksemburgo (5a de Marto 1871[1] – 15a de Januaro 1919, laŭ germana transskribo Rosa Luxemburg, laŭ pola Róża LuksemburgRozalia Luxenburg) estis komunista revoluciulino, marksista teoriulo, filozofo, ekonomikisto kaj verkisto. Ŝi naskiĝis la 5-an de marto 1871 proksime al Lublin, en la tiama parto de nuna Pollando regata de la Rusa Imperio, en familio de judaj komercistoj, sed poste iĝis germana civitanino.

Tre juna ŝi aliĝis al revoluciaj movadoj, kaj ankoraŭ 18-jara devis fuĝi al Svisio. En 1893, kun Leo Jogiches ŝi fondis la ĵurnalon Sprawa Robotnicza kaj poste la Socialdemokratan Partion de la Reĝlando de Pollando, kontraŭan al naciistaj tendencoj. En 1898 ŝi translokiĝis al Germanio, kaj aliĝis al la Socialdemokrata partio. Ŝi partoprenis en la teoriaj diskutoj, kiuj tiam havis lokon en la partio, kaj apogis komence la tezojn de Karl Kautsky, kontraŭ la reviziismo de Eduard Bernstein. Ŝi neniam subtenis la penojn de la socialdemokratoj akiri seĝojn en la Parlamento, kaj favoris revoluciajn taktikojn.

Resume ŝi estis sinsekve membro de la Socialdemokrata Partio de la Reĝlando de Pollando kaj de Litovio (SDKPiL), de la Socialdemokratia Partio de Germanio (SPD), de la Sendependa Socialdemokratia Partio de Germanio (USPD), kaj de la Komunista Partio de Germanio (KPD).

Ŝi ankaŭ atakis naciismon, kaj verkis diversajn librojn kaj broŝurojn kontraŭ tiu tendenco. Ŝi eĉ havis polemikojn kun Lenin, pro la apogo de tiu ĉi al la rajto je memdispono de la popoloj. Tiu defendo de internaciismo estis la ĉefa forto de ŝia kontraŭo al la apogo de la socialista partio al la enmiksiĝo de Germanio en la Unua mondmilito. Ŝi estis malliberigita pro tiuj aktivaĵoj. Ŝi ankaŭ polemikis kun Lenin pro sia kontraŭo al la diktatoreco, kaj ŝi antaŭvidis la eblecon ke la Rusa Revolucio prenus totalismajn trajtojn.

Kun Karl Liebknecht ŝi gvidis la spartakisman movadon, kiu naskis la Komunistan Partion de Germanio. Dum la Germana Revolucio ŝi kunfondis la gazeton Die Rote Fahne ("La Ruĝa Flago"), nome centra organo de la spartakisma movado. Ŝi konsideris tiun Spartakisman Insurekcion de Januaro 1919 grava eraro,[2] sed subtenis ĝin kiel neevitebla evento. La registaro de la socialdemokrata Friedrich Ebert finigis la insurekcion kaj la trupoj de Freikorps (unuamondmilitaj veteranoj kunbandidante kun ekstremdekstraj grupoj), kaptis Luxemburg, Liebknecht kaj kelkajn aliajn subtenantojn. Ŝi estis arestita kaj murdita (poste ĵetita al kanalo) kune kun Liebknecht, dum la spartakisma provo de revolucio la 15-an de januaro 1919.

Pro sia klara kritiko kaj de Marksismo-Leninismo kaj de la pli moderaj social-demokrataj skoloj de socialismo, Luxemburg havis iome ambiguan komprenon inter fakuloj kaj teoriistoj de politika maldekstro.[3] Tamen, kelkaj marksistoj konsideris Luxemburgon kaj Liebknecht kiel martiroj: la rememoro de Rosa Luxemburg kaj de Karl Liebknecht plue ludas gravan rolon inter la germana politika maldekstro.[4]

Vivo[redakti | redakti fonton]

Pollando[redakti | redakti fonton]

Luxemburgo estis naskita al juda familio en Zamość la 5an de marto 1871, en rus-kontrolita Kongresa Pollando. Ŝi estis la kvina infano de ligno-borsisto Eliasz Luxemburg kaj Line Löwenstein. La familio translokiĝis al Varsovio en 1873.[5] Post estado lite pro hipa malsano en la aĝo de kvin, ŝi estis forlasita kun permanenta lamado..[6]

Komencante en 1880, Luxemburg ekzamenis gimnazion. De 1886, ŝi apartenis al la pola, maldekstrema proletarpartio (fondita en 1882, anticipante la rusajn partiojn per 20 jaroj). Ŝi komencis en politiko organizante ĝeneralan strikon; kiel rezulto, kvar el la gvidantoj de la partio estis mortigitaj kaj la partio estis dissolvita, kvankam ceteraj membroj, inkluzive de Luxemburg, renkontiĝis en sekreto. En 1887, ŝi sukcesis ĉe maturaj ekzamenoj. Post fuĝado al Svislando por eviti areston en 1889, ŝi ekzameniĝis por la Zurika Universitato (kiel same faris la socialistoj Anatolo Lunaĉarskij kaj Leo Jogiches), studante filozofion, historion, politikon, ekonomikon, kaj matematikon. Ŝi specialiĝis pri Staatswissenschaft (la scienco pri formoj de ŝtato), la Mezepoko, kaj ekonomiaj kaj bors-krizoj.

Ŝia doktoriga tezo, La Industria Evoluo de Pollando, estis oficiale prezentita en printempo 1897 al la Universitato de Zuriko, kiu premiis al ŝi per doktoriĝo pri juro. Ŝia disertaĵo sub la titolo Die Industrielle Entwicklung Polens estis publikigita fare de Duncker kaj Humblot en Leipzig en 1898.

En 1893, kun Leo Jogiches kaj Julian Marchlewski (kaŝnomo Julius Karski), Luxemburg fondis la gazeton Sprawa Robotnicza ("la celo de la laboristoj"), por kontraŭbatali la naciismajn politikojn de la Pola Partio Socialista, kredante ke nur tra socialisma revolucio en Germanio, Aŭstrio, kaj Rusio povos sendependa Pollando ekzisti. Ŝi asertis ke la lukto devus esti kontraŭ kapitalismo, ne nur por sendependa Pollando. Ŝia pozicio de neado de nacia rajto de memdeterminado sub socialismo provokis filozofan streĉitecon kun Vladimir Lenin. Ŝi kaj Leo Jogiches kunfondis la Socialdemokratan Partion de la Regno de Pollando (Socialdemokrata Partio de la Regno de Pollando kaj Litovio, Sdkpil, post kunfalado kun la social-demokrata organizo de Litovio). Malgraŭ porvivaĵo en Germanio por la plej granda parto de ŝia plenkreskula vivo, Luxemburg estis la ĉefa teoriulo de la polaj socialdemokratoj, kaj gvidis la partion en partnereco kun Jogiches, sia ĉefaranĝanto.

Germanio[redakti | redakti fonton]

La ĵus publikigita Leteroj de Roza Luksemburg deĵetis gravan lumon sur la vivo de Roza Luksemburg en Germanio. Kiel Irene Gammel skribas en recenzo de la angla traduko de la libro en la Globe and Mail: "La tri jardekoj kovritaj per la 230 leteroj en tiu kolekto disponigas la kuntekston por ŝiaj plej gravaj kontribuoj kiel politika aktivulo, feministo kaj verkisto. En ŝia kontestata tempo de 1913, La Amasiĝo de Kapitalo, same kiel tra sia laboro kiel kunfondinto de la radikala Spartaka Ligo, Luxemburg helpis formi la junan demokration de Germanio avancante internacion, prefere ol naciista perspektivo. Tiu hipermetropeco parte klarigas ŝian rimarkindan popularecon kiel socialisma ikono kaj sian daŭran resonancon en filmoj, romanoj kaj monumentoj dediĉitaj al ŝia vivo kaj verko." Gammel ankaŭ notas ke por Rosa, "la revolucio estis vivmaniero", kaj tamen ke la leteroj ankaŭ defias la stereotipon de "Ruĝa Rosa" kiel senkompata batalanto.[7]

Antaŭ la Unua Mondmilito[redakti | redakti fonton]

Dosiero:LuxemburgSpeech.jpg
Luksemburg parolante al homamaso en 1907.

En majo 1898 Luksemburg geedziĝis kun Gustav Lübeck, akiris germanan civitanecon, kaj moviĝis al Berlino. Tie, ŝi estis aktiva en la maldekstra flanko de la Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD), en kiu ŝi akre difinis la limon inter sia frakcio kaj la Reviziisma Teorio de Eduard Bernstein atakante lin per sia broŝuro, publikigita en septembro 1898, titolita Sociala reformo aŭ revolucio. La retorika kapablo de Luksemburg igis ŝin plej elstara reprezentantino en kondamnado de la reformema parlamenta kurso de la SPD. Ŝi argumentis ke la kritika diferenco inter kapitalo kaj laboro povus nur esti rebatita se la proletaro akiras potencon kaj realigas revoluciajn ŝanĝojn en produktadmetodoj. Ŝi volis havi la reviziistojn forigitaj de la SPD. Tio ne okazis, sed la gvidado de Karl Kautsky retenis marksistan influon en sia programo.

El 1900, Luksemburg publikigis analizojn de tiutempaj eŭropaj sociekonomiaj problemoj en gazetoj. Antaŭvidante militon, ŝi forte atakis kion ŝi vidis kiel germana militismo kaj imperiismo. Ŝi deziris, ke ĝenerala striko veku la laboristojn al solidareco kaj malhelpu la baldaŭan militon; la SPD-gvidantoj rifuzis, kaj ŝi rompis kun Karl Kautsky en 1910. Inter 1904 kaj 1906, ŝi estis malliberigita pro siaj politikaj agadoj dum tri okazoj. En 1907, ŝi iris al la Kvina Partiotago de la Rusa Social-Demokratoj en Londono, kie ŝi renkontis kun Vladimir Lenin. Ĉe la la Kongreso de la Dua Internacio (socialisma), okazinta en Stutgarto, ŝi movis rezolucion, kiu estis akceptita, ke ĉiuj partioj de eŭropaj laboristoj devu kuniĝi en provado ĉesigi la militon.

Luksemburg instruis marksismon kaj ekonomikon en la Berlina trejncentro de la SPD. Studento ŝia, Friedrich Ebert, poste iĝis SPD-gvidanto, kaj poste la unua prezidanto de la Vajmara Respubliko. En 1912 ŝi estis la SPD-reprezentanto ĉe la eŭropaj socialistaj kongresoj. Kun franca socialisma Jean Jaurès, ŝi argumentis ke la partioj de eŭropaj laboristoj devus organizi ĝeneralan strikon kiam milito ekus. En 1913, ŝi rakontis grandan renkontiĝon: "Ĉu ili pensas ke ni levos la armilojn de murdo kontraŭ niaj francaj kaj aliaj fratoj, tiam ni devas kriegi: "Ni ne faros tion!" "Sed en 1914, kiam naciismaj krizoj en Balkano erupciis al perforto kaj poste al milito, okazis neniu ĝenerala striko kaj la SPD-plimulto apogis la militon - kiel faris la francaj socialistoj. La Reichstag unuanime konsentis pri financado de la milito. La SPD voĉdonis en favoro de tio kaj jesis al armistico (Burgfrieden) kun la imperia registaro, esperante sindeteni de iuj strikoj dum la milito. Tio igis Luksemburgon plani memmortigon: La "reviziismo" kiun ŝi kontraŭbatalis ekde 1899 venkis.

En respondo, Luksemburg organizis kontraŭ-militajn manifestaciojn en Frankfurto, postulante konsciencan malaprobon de armea deviga militservo kaj la rifuzon obei ordonojn. Tiurilate, ŝi estis malliberigita por unu jaro pro "incitado al malobeemo kontraŭ la jura protekto de la aŭtoritatoj".

Dum la milito[redakti | redakti fonton]

Statuo de Rosa Luksemburg, Berlino

En Aŭgusto 1914, Luksemburg, kun Karl Liebknecht, Clara Zetkin kaj Franz Mehring, fondis la grupon Die Internationale; ĝi iĝis la Spartaka Ligo en Januaro 1916. Ili verkis kontraŭleĝajn, kontraŭmilitajn pamfletojn pseŭdonime subskribitaj "Spartacus" (laŭ la sklav-liberiganto trakia gladiatoro Spartako opozicianta la romianojn); Luksemburga pseŭdonimo estis "Junius" (laŭ Lucio Junio Bruto, fondinto de la Romia Respubliko).

(polurinda poste)

La Spartakisto-Ligo impete malaprobis la subtenon de la SPD por la milito, provante konduki la proletaron de Germanio al kontraŭ-milita ĝenerala striko. Kiel rezulto, en junio 1916 Lŭemburg estis malliberigita dum du-kaj-duono jaroj, kiel estis Karl Liebknecht. Dum malliberigo, ŝi estis dufoje translokigita, unue al Posen (nun Poznań), tiam al Breslau (nun Wrocław).

Amikoj kontrabandis kaj kontraŭleĝe publikigis ŝiajn artikolojn. Inter ili estis "The Russian Revolution (La Rusia revolucio de 1917)", kritikante la bolŝevikojn, klarvide avertante kontraŭ ilia diktaturo. Tamen, ŝi daŭre postulis " diktatoreco de la proletaro ", kvankam ne la One Party Bolshevik-modelo. En tiu kunteksto, ŝi verkis " al freiheit ist immer die Freiheit des Andersdenkenden " ("Libereco ĉiam estas la libereco de tiu kiu pensas alimaniere"). Alia artikolo, skribita en 1915 kaj publikigita en junio 1916, estis " Die Krise der Sozialdemokratie " ("La Krizo de Sociademokratio").

En 1917, la Spartakisto-Ligo estis aligita kun la Independent Social Democratic Party (USPD) (kontraŭ-milita, eks-SPD-membroj, fondita fare de Hugo Haase). En novembro 1918, la USPD kaj la SPD supozis potencon en la nova respubliko sur la abdiko de la Kaiser. Tio sekvis la germanan Revolucion komencitan en Kiel, kiam laboristoj kaj la konsilioj de soldatoj konfiskis la plej grandan parton de Germanio, por meti finon al 1-a Mondmilito kaj al la monarkio. La USPD kaj la plej multaj el la SPD-membroj apogis la konsiliojn, dum SPD-gvidantoj timis ke tio povis konduki al Räterepublik ("konsiliorespubliko") kiel la sovetianoj de la rusaj Revolucioj de 1905 kaj 1917.

Germana Revolucio de 1918-1919 kaj murdo[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Germana Revolucio de 1918-1919.
Barricade during the Spartacist Uprising.

Luksemburg estis liberigita de malliberejo en Breslau la 8an de novembro 1918. Unun tagon poste, Karl Liebknecht, kiu ankaŭ estis liberigita de malliberejo, proklamita la Freie Sozialistische Republik ( Free Socialist Republic) en Berlino. Li kaj Lŭemburg reorganizis la Spartacus League kaj fondis la Ruĝaflagan gazeton, postulante amnestion por ĉiuj politikaj kaptitoj kaj la forigo de mortpuno. La 14an de decembro 1918, ili publikigis la novan programon de la Spartakisto-Ligo.

De 29-31 decembro 1918, ili partoprenis en komuna kongreso de la Spartakisto-Ligo, sendependajn socialistojn, kaj la Internacian Komunistojn de Germanio, (IKD), kiu kaŭzis la fundamenton de la Kommunistische Partei Deutschlands (KPD) sub la gvidadon de Karl Liebknecht kaj Lŭemburg la 1an de januaro 1919. Ŝi apogis la partoprenon de la nova KPD en la Vajmara Provinca Juĝejo kiu fondis la Vajmaran Respublikon; sed ŝi estis supervotita, kaj la KPD bojkotis la elektojn.

En januaro 1919, dua revolucia ondo balais Berlinon. Male al Liebknecht, Lŭemburg malaprobis tiun perfortan provon usurpi povon. Sed la Ruĝa flago instigis la ribelantojn por okupi la redakciojn de la liberala gazetaro.

En respondo al la ribelo, socialdemokrata gvidanto Friedrich Ebert ordigis la Freikorps detrui la maldekstreman revolucion. Lŭemburg kaj Liebknecht estis konkeritaj en Berlino la 15an de januaro 1919 fare de Garde-Kavallerie-Schützendivision de la Freikorps. Ĝia komandanto, kapitano Waldemar Pabst (1880-1970), kune kun leŭtenanto Horst von Pflugk-Harttung (1889-1967), pridubis ilin furioze kaj tiam donis la ordonon efektivigi ilin. Lŭemburg estis terenbatita kun kolbo fare de soldato Otto Runge (1875-1945), tiam pafo en la kapo, aŭ de leŭtenanto Kurt Vogel (1889-1967) aŭ Leŭtenanto Hermann Souchon (1894-1982); ŝia korpo estis ĵetita en Landwehr Canal de Berlino. En la Tiergarten Karl Liebknecht estis pafita kaj sia korpo, sen nomo, alportita al kadavrodeponejo.

Post kiam la murdoj komenciĝis novan serion de perfortaj koleregoj en Berlino kaj ĉio Germanion, kun miloj da KPD-membroj, aliaj revoluciuloj kaj civiluloj estantaj mortigitaj. Finfine la konsilioj de laboristoj kaj soldatoj kaj la People Mararmeo-Dividado (Volksmarinedivision), kiuj dume moviĝis al la politika maldekstro, dissolvis.

La lasta parto de la germana Revolucio vidis nombrojn da armitaj koleregoj kaj strikoj ĉie en Germanio ĝis majo 1919, inkluzive de Berlino, Bremen Soviet Republik, Saksion, Saxony Gothan, Hamburgon, la Rejnlandon kaj la Ruhr-regionon. Laste stari estis la Munkena Soveta Respubliko ĝis 2 majo 1919.

Pli ol kvar monatojn post la murdoj, la 1an de junio 1919, la kadavro de Lŭemburg estis trovita kaj identigita post nekropsio en la Berlina Charité hospitalo. Otto Runge estis kondamnita al dujara malliberigo (por "provita mortigo") kaj leŭtenanto Vogel al kvar monatoj (por malsukcesado raporti kadavron). Tamen, ĉi-lasta eskapis post mallonga gepatrorajto; Pabst kaj Souchon iĝis senpunaj. [8] La nazioj poste kompensis Runge por esti malliberigitaj (li mortis en Berlino en sovetia gardinstitucio post la fino de 2-a Mondmilito [9] ), kaj ili kunfandis la Garde-Kavallerie-Schutzendivision en la SA. En intervjuo kun germana novaĵmagazino Der Spiegel en 1962 kaj denove en liaj memuaroj, Pabst asertis ke du SPD-gvidantoj, defendministro Gustav Noske kaj kanceliero Friedrich Ebert, aprobis liaj agoj. Tiu deklaro neniam estis konfirmita, ĉar nek parlamento nek la tribunaloj ekzamenis la kazon.

Luksemburg kaj Liebknecht estis entombigitaj en Friedrichsfelde Centreja Tombejo en Berlino, kie socialistoj kaj komunistoj festas ilin ĉiun jaron, la dua dimanĉe de januaro.

Citaĵo[redakti | redakti fonton]

"Libereco estas ĉiam ankaŭ la libereco de tiu, kiu ne pensas kiel vi mem."

Statuo de Rosa Luxemburg en Berlino.

Tekstoj legeblaj en Esperanto[redakti | redakti fonton]

  • Resumo de l'marksa Kapitalo
  • Naciecaj problemoj

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]


Rete legeblaj tekstoj[redakti | redakti fonton]

En Esperanto[redakti | redakti fonton]

En la germana[redakti | redakti fonton]

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. Luksemburga biografio ĉe marxists.org
  2. Frederik Hetmann: Rosa Luxemburg. Ein Leben für die Freiheit, p. 308
  3. Leszek Kołakowski ([1981], 2008), Main Currents of Marxism, Vol. 2: The Golden Age, W. W. Norton & Company, Ch III: "Rosa Luxemburg and the Revolutionary Left"
  4. Gedenken an Rosa Luxemburg und Karl Liebknecht – ein Traditionselement des deutschen Linksextremismus, BfV-Themenreihe, Bundesamt für Verfassungsschutz, 2008
  5. J.P. Nettl, Rosa Luxemburg, Oxford University Press, 1969, pp. 54-55.
  6. Annette Insdorf. "Rosa Luxemburg: More Than a Revolutionary, The New York Times, 1987-05-31. Kontrolita 2008-12-06.
  7. Revolutionary Rosa: The Letters of Rosa Lŭemburg, Revizio de Irene Gammel por Globe and Mail

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]