Teherano

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Tehrano)
Saltu al: navigado, serĉo
Teherano
perse: تهران
ĉefurbo
Tehran - Azadi Tower.jpg
Oficiala nomo: تهران
Ŝtato Flago de Irano  Irano
Provinco Teherano
Historiaj regionoj Osmanida imperio, Safavidoj
Montaro Montaro Elborz
Konataj lokoj Nacia muzeo de Irano, Parko Laleh
Riveroj Ĝaĝrud, Karaĝ
Situo Teherano
 - alteco 1 200 m s. m.
 - koordinatoj 35°41′46″N 51°25′23″E  /  35.69611°N, 51.42306°O / 35.69611; 51.42306 (Teherano)
Areo 730,0 km² (73 000 ha)
 - de aglomeraĵo 400 km² (40 000 ha)
Loĝantaro 13 413 348 (2006)
 - de aglomeraĵo 8 429 807
Denseco 18 374,45 loĝ./km²
 - de aglomeraĵo 21 075 loĝ./km²
Unua skribmencio 942
Horzono IST (UTC+3,30)
 - somera tempo ISST (UTC+4,30)
Telefona antaŭkodo 021
Situo enkadre de Irano
ButtonRed.svg
Situo enkadre de Irano
Teherano
Teherano
Situo enkadre de Azio
ButtonRed.svg
Situo enkadre de Azio
Commons-logo.svg Vikimedia Komunejo: Tehran
Retpaĝo: www.tehran.ir

Teherano (en arabaj literoj, per kiuj la persa skribiĝas: تهران , t.e.: tehrAn), estas ĉefurbo kaj de Irano kaj de la Provinco Teherano. Ĝi situas je 1220 m super la marnivelo ĉe piedoj de la Elborz-Montaro, kies plej alta monto-pinto nomiĝas Damavando kaj altas 5610 metrojn.

Kun ĉirkaŭ 8.3 milionoj da loĝantoj kaj surpasanta 15 milionojn en la pli larĝa metropola areo, Teherano estas la plej granda urbo kaj urba areo de Irano, kaj la plej granda urbo en Okcidenta Azio. Kvankam gamo da neoficialaj lingvoj estas parolitaj, ĉirkaŭ 99% de la loĝantaro komprenas kaj parolas la persan. La plimulto de homoj en Teherano identigas sin kiel persaj.[1][2]

La majoritato de loĝantoj estas persaparolantoj, sed estas ankaŭ loĝantaroj de Luroj, Kurdoj, Azerioj, kaj Nordirananoj (Ŝomalioj).[3]

Ĝis 1796, Teherano estis negrava vilaĝo. En 1796, Agha Mohammed Ĥano elektis Teherano kiel nove ĉefurbo de Irano. Laŭlonge de la Irana historio, la ĉefurbo estis translokigita multajn fojojn, Teherano estas la 32a nacia ĉefurbo de Irano. En antaŭ-islama epoko, parto de la areo de nuntempa Teherano estis okupita de Rey (kiu ĉe Avesto vivas laŭ la formo[4] de Raga, nuna parto de la urbo Teherano, kiu graviĝis post la detruado de Rey fare de la Mongoloj komence de la 13a jarcento.

En la 20a kaj 21a jarcentoj, Teherano estis celo de amasmigrado de personoj el la tuta Irano.[5] La urbo estas hejmo de multaj historiaj moskeoj same kiel de kelkaj kristanaj preĝejoj, sinagogoj kaj zoroastraj fajrtemploj. Tamen, modernaj strukturoj, ĉefe Turo Azadi kaj Turo Milad, venis iĝi simboloj de la urbo. Teherano estas rangita la 29a en la mondo laŭ loĝantaro de sia metropola areo.[6]

Teherano havas multajn industriojn, ekzemple pri elektraj ekipaĵoj, teksaĵoj, sukero, cemento kaj aŭtomobiloj. Modernan metroon havas Teherano ekde 2001 kaj modernan flughavenon. Ĝi havas ses universitatojn kun aktiva studenta movado, akademiojn kaj muzeojn. Teherano estas grava centro de komerco pri tapiŝoj.

Geografio[redakti | redakti fonton]

Teherano troviĝas ĉe la piedoj de Elborz-Montaro, kie renkontiĝas 2 aŭtovojoj kaj aliaj ĉefvojoj.

Historio[redakti | redakti fonton]

En la 16-a jarcento Teherano estis urbeto, sed Tahmasb-Ŝaho konstruis urbomuron en la jaro 1653 kaj fondis bazaron. Ekde 1786 Teherano estas ĉefurbo de Irano.

Klimato[redakti | redakti fonton]

Laŭ la klimata klasifiko de Köppen, Teherano havas duon-sekan klimaton. La somero (kun temperaturoj 21-37 estas °C-oj) kutime varma kaj seka kun tre malgranda pluvo. La vintro estas malvarma kaj modere malsekaj, kun oftaj frostoj kaj fojaj sed jara neĝo. La plej varma monato estas julio, la plej malvarma estas januaro. Jare pluvas kaj neĝas (plejparte vintre) po 242 mm-oj.

Esperanto-Revuo presata en Teherano[redakti | redakti fonton]

Irana Esperantisto estas kultura sezon-revuo sendependa en Esperanto kaj la persa, kiu presiĝas en Teherano kaj aboneblas mond-skale. Eble ĝi estas la nura Esperanto-periodaĵo en la mondo, kiun oni povas aĉeti ankaŭ el gazetar-vendejoj (kioskoj) land-skale.

Vidindaĵoj[redakti | redakti fonton]

  • Golestan-Palaco (Kaĥe Golestan)
  • Azadi-Monumento, simbolo de Teherano
  • Kronjuveloj
  • Irana Arkeologia Muzeo (Muzeje Irane Bastan):
  • Etnologia Muzeo (Muzeje Mardom-ŝenasi):
  • Granda Bazaro de Teherano (Bazare Bozorge Tehran)
  • Moskeo Imamo Ĥomejni (Masĝede Emam Ĥomejni)
  • Niavaran-Palaco (Kaĥe Niavaran), krom pahlaviidaj konstruaĵoj, disponas ankaŭ de gaĝaridaj.
  • Sad-abad-Palaco (Kaĥe Sad-abad)

Ĝemelurboj[redakti | redakti fonton]

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. "Chand Darsad Tehranihaa dar Tehran Bedonyaa Amadand" (Kioma procento de Teherananoj naskiĝis en Teherano) - Aktuala censo fare de la Universitato de Teherano – Sociologia Departmento, alirita Decembro, 2010 [1][2][3][4][5]
  2. Mohammad Jalal Abbasi-Shavazi, Peter McDonald, Meimanat Hosseini-Chavoshi, "The Fertility Transition in Iran: Revolution and Reproduction", Springer, 2009. pp 100–101: "La unua kategorio estas 'Centra' kie la majoritato de popolo estas persaparolantoj etne Farsoj (provincoj Fars, Hamedan, Isfahano, Markazi, Qazvin, Qom, Semnan, Yazd kaj Teherano..."
  3. Mareike Schuppe, "Coping with Growth in Tehran: Strategies of Development Regulation", GRIN Verlag, 2008. pp 13: "Krom Persoj, estas Azarioj, Armenoj, Judoj kaj persafganaj komunumoj en Teherano. La vasta majoritato de la loĝantoj de Teherano estas persaparolantoj (98.3%)"
  4. George Erdösy, "The Indo-Aryans of ancient South Asia: Language, material culture and ethnicity", Walter de Gruyter, 1995. p. 165: "Possible western place names are the following: Raya-, which is also the ancient name of Median Raga in the Achaemenid inscriptions (Darius, Bisotun 2.13: "a land in Media called Raga") and modern Rey south of Tehran"
  5. Tehran (Iran) : Introduction – Britannica Online Encyclopedia. Alirita 2012-05-21.
  6. World's largest urban areas in 2006 (1). Alirita 2010-09-25.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Panoramaj vidoj[redakti | redakti fonton]

Panorama vido de Teherano
Magnify-clip.png
Panorama vido de Teherano
Panorama vido de Teherano nokte
Magnify-clip.png
Panorama vido de Teherano nokte