Słupsk

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Słupsk, (esperante: Slupsko)

genitivo=Słupska

Flago Blazono
Słupsk (Pollando)
DMS
Red pog.svg
Mapo
Provinco Pomerio (provinco de Pollando)
Distrikto-rajta Jes
Speco de komunumo Urba
Urba komunumo Jes
Aglomeraĵo Ne estas
Fondita en 10-a jarcento
Urborajtoj 1265
Koordinatoj 54° 28′ N, 17° 2′ O54.46666666666717.033333333333Koordinatoj: 54° 28′ N, 17° 2′ O
Alto super la marnivelo 22 m
Areo 43,15 km2
Loĝantaro 98764 (en 2006)
Loĝdenso 2289/km2
Poŝtkodo 76-200 - 76-210, 76-215, 76-216, 76-218, 76-280
Telefona antaŭkodo (+48) 59
Aŭtokodo GS
TERYT 22 63, 22 63 011
Estro Robert Biedroń
Titolo de estro Urbestro
Adreso de estraro pl. Zwycięstwa 1
Poŝtkodo de estraro 76-200
Telefono de estraro (59) 848 84 44
Poŝto de estraro urzad@um.slusk.pl
Komunuma retejo http://www.slupsk.pl
v  d  r
Information icon.svg
Bulvardo ĉe la rivero Słupia


Słupsk (esperante: Slupsko, germane: Stolp, kaŝube: Stôłpsk, Stôłpskò, Słëpsk, Słëpskò) estas urbo en Pomerio (provinco de Pollando) en Pollando ĉe la rivero Słupia.


Patrono de la urbo de la 2004 jaro estas la katolika beatulo Bronisław Kostkowski (li naskiĝis en Slupsko).


La 31-an de decembro 2013 jaro la urbo havis 93 936 enloĝantojn.



Panoramo de la urbo de la strato Kołłątaja
  • ██ Kulturo de Oksywie [1], kaj frua kaj malfrua Kulturo de Wielbark
  • ██  Ekspansio de la Wielbark-kulturo en la 2a jarcento
  • ██ Kulturo de Jastorf
    • ██  ekspansio
    • ██  Wielbark anstataŭinta Jastorf
  • ██  Kulturo de Przeworsk
    • ██  Wielbark anstataŭinta Przeworsk
  • ██ La-Tène-kulturo
Bronisław Kostkowski - beatulo, la patrono de la urbo
Otto Liman von Sanders, la germana generalo naskita en Slupsko kaj la turka marŝalo
Robert Biedroń, maldekstra politikisto,
membro de la Pola Parlamento kaj
membro de Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto (EDE-Pollando), Urbestro de Słupsk, foto el la jaro 2014
Anna Łajming, pola kaj kaŝuba skribistino, la honora civitanino de Slupsko kaj ŝi mortis en Slupsko en la jaro 2003, estas tie la strato je la nomo de ŝi.
Flag of Esperanto.svg
Przemysław Gosiewski (1964–2010) - pola politikisto de Juro kaj Justeco (PiS), mortis ĉe Smolensko dum la kraŝo de la pola prezidenta aviadilo.
Wanda Chotomska, la honora civitanino de Slupsko, pola skribistino.
Pomeria Akademio kie laŭ invito de la Rektoro prof. d-ro habil. pri humanaj sciencoj Tadeusz Krzysztof Sucharski okazis la Senata Esperanto-Ekspozicio kaj la E-kurso (15a de januaro ĝis 15a de februaro 2015)
La brikdomo ĉe la aleo de Wojska Polskiego

Historio[redakti | redakti fonton]

Prahistorio[redakti | redakti fonton]

La unuaj spuroj de homaj setlejoj en la ĉirkaŭaĵo de Slupsko devenas de la naŭ miloj da jaroj a.K.. La Okcidenta parto de Gdanska Pomerio estis setligita malfrue pro la tiama glaciiĝo (en plejstoceno dum la glacia epoko) kaj malfekundaj grundoj. Komence la homaro okupiĝis pri ĉasado de rangiferoj tial ili migris post ilia gregoj. La plej malnovaj arkeologiaj trovaĵoj en la Slupska Tero devenas el mezolitiko. De tiu periodo oni trovis sagpintojn en nuna vilaĝo Lubowidz (prononcu: lubovidz). Tiamatempe la loka homaro krom la ĉasado kaj kolektado okupiĝis ankaŭ pri fiŝkaptado. La homoj komencis produkti ilojn kaj sukcenfaritaĵojn. Supozeble tiamaj homoj loĝis en la provizoraj tendaroj. La neolitiko (nova ŝtonepoko) en la Meza Pomerio komencis iom malfrue kompare kun la sudaj terenoj. Tiamatempe la homoj komencis vivi pli malnomade. Disvolviĝis tiam primitiva agrikulturo. De tia periodo devenas la trovitaj apud Slupsko hakiletoj, pecetoj de argilaj ujoj, kaj ankaŭ la ŝtona ponardo. La trovaĵoj el la frua bronza epoko estas tre raraj. Oni trovis nur sceptron kaj hakileton.

Dum meza kaj malfrua bronza epoko okazis veno de praslavoj al tiuj terenoj. Oni establis la defend-burgojn en la meza Pomerio. De tiuj terenoj oni komencis eksporti sukcenon. Komencadis la entombigoj de la cindroj de mortinoj en urnoj. La historiaj monumentoj de la Luzacia Kulturo kaj Pomeria Kulturo estas tre oftaj. Ĉefe tio estas tumuloj (kurganoj) aŭ aliaj tombejoj kaj la ornamaĵoj trovata en ili, krome estas tie trovataj diversaj iloj kaj trezoroj kaŝitaj de la iamaj riĉaj posedantoj.

En la 2-a jarcento p.K. venis de suda Svedio la gotoj kiuj havas orient-ĝermanan devenon, ili praloĝis en suda parto de la nuntempa Svedio kaj en Gotlando kaj de tie translokiĝis al la Golfo de Gdansko kaj riverdelto / riverbuŝo de Vistulo kaj ili migris en la 3-a jarcento ankoraŭ suden de Eŭropo kaj disiĝis al du partoj: la okcidentaj gotoj (visigotoj) setlis en Dakio, la orientaj (ostrogotoj) en norda parto de la Nigra maro. Gotoj estinte en tiu regiono de Puck-golfo kaj riverdelto de Vistulo kreis unue la t.n. Oksywie-kulturon kiu poste plivastiĝis en t.n. Wielbark-kulturon. La suba mapo montras la disvastiĝon de la Wielbark-kulturo en la 3a jc /la nomo Wielbark-kulturo estas de la kvartalo Wielbark en Malborko / Malbork.


Antikva epoko[redakti | redakti fonton]

Ĉe la fino de antikva epoko la terenojn de la Slupska Tero setligadis la slavoj, kiuj estis sub la forta influo de keltoj kaj romianoj. La tiama loka loĝantaro komercadis kun romianoj vendante la sukcenon kontraŭ la romiaj moneroj kiuj fariĝis la interna mono inter la slava kulturo. La slavaj triboj danke al la komerckontaktoj bone disvolviĝis. Tiam komenciĝis la feŭdismo, plena disvolviĝo de ĝi okazis en la komenco de Mezepoko. La unuaj setlejoj jam de la bronza epoko ligis nun la slavaj burgoj en mezepoko la komerca vojo tra la rivero Słupia de la burgo Kołobrzeg kun Orienta Eŭropo. La burgo en Slupsko estis tre taŭge lokita strategie pro marĉoj kaj estis konstruita sur la artefarita monto (nun tie troviĝas la preĝejo de Sankta Otto) por kontroli la komercan vojon.

Danke al la arkeologiaj esploroj ni nun scias ke la burgo estis ĉirkaŭita per ligno-teraj remparoj kaj per la natura fosaĵo nde la nun ne ekzistantaj la brakoj de la rivero Słupia.

En la 13a kaj 14a jarcentoj Slupsko kelkfoje ŝanĝadis la apartenon al diversaj ŝtatoj. En la jaro 1236 kun la tutaj Teroj de Slupsko kaj de Sławno apartenis al la Orienta Pomerio t.e. la Gdanska. En la jaro 1265 la burgo Slupsko ricevis la urborajtoj de la pomeria princo Świętopełk (prononcu: Svjentopeŭk). Post la senida morto de la lasta pomeria pronco Mściwoj la 2-a / nomata ankaŭ Mszczuj la 2-a - la urbo Slupsko eniris la Pollandon en la jaro 1294. Ĝi estis tamen en la polaj limoj nur ĝis la jaro 1307, ĉar pro la perfido de la riĉa kaj influa pomeria familio Święca (prononcu: Svjenca) eniris la teritorion de la brandeburgiaj markgrafoj (margrafoj).

En la jaro 1310 la novaj posedantoj renovigis la urborajtojn. La nova urbo ekhavis la municipon t.e. la urban konsilantaron kaj vokton kaj teran posedaĵon kaj al la urbo apartenis la 19 km laŭ la rivero Słupia (de la urbo ĝis la elfluo al la Balta Maro kun la 5 metraj bordoj ambaŭrflanke. Tio ebligis la maran mastrumadon (tio leĝe estis enskribita en la papera dokumento de la jaro 1337).

Post la venka milito kun Brandenburgio Slupsko eniris la Okcident-Pomerian Princlandon. En la jaro 1329, la princoj Otto la 1-a kaj Barnim la 3-a transdonis la Slupskan Teron kiel garantiaĵo al la Teŭtona Ordeno por 12 jaroj. La regado de la Ordeno ne plaĉis al la urbanoj, do kiam proksimiĝis la dato de le redono de la ŝuldo kaj la Okcident-Pomeria princo Boguslavo la 5-a ne kolektis la tutan monsumon de la ŝuldo, tiam la urbanoj mem reaĉetis la urbon de la Teŭtona Ordeno.

En la jaro 1342 Slupsko denove revenis al la Okcidenta Pomerio. En la jaro 1368 la urbo akiris de la princo Boguslavo la 5-a la privilegion pri monfarado, kio signifis sendependecon de la Slupska Princlando.

En la jaro 1382 dum la kunveno de la reprezentantoj de la hanso-urboj en Stralsund la delegacio de Slupsko metis la skriban peton pri la aliĝo al hanso. Danke al tio la urbaj komercistoj akiris la privilegiojn en la havenoj de la Hansa Ligo kaj la okcidentan kaj nordan merkatojn.

La 16an de aprilo 1477 okazis en la urbo grandega brulego (incendio), restis de la tuta urbo nur 4 konstruaĵoj. Bruliĝis i.a. la fama historia dokumento de la brandenburgiaj margrafoj de la 9-a de septembro 1310, en kiu estis renovigita la urborajtoj. La incendio komenciĝis en la mezepokaj teksejoj kaj tuj atingis la tutan urbon kiu tiam mestis konstruita nur de la ligno.


Famuloj naskitaj aŭ ligitaj kun Słupsk[redakti | redakti fonton]

  • Bronisław Kostkowski - beatulo, la patrono de la urbo, naskiĝis en Slupsko kaj mortigita fare de germanoj nazioj en germana eksterminejo dum Dua Mondmilito (1942), tie li renkontiĝis kun mariavita episkopo Johano Mario Miĥaelo Kowalski, esperantisto el Płock - ili ambaŭ estas martiroj de la sama eksterminejo en Dachau. (vidu la apudan foton).
  • Anna Łajming (1904 - 2003) - pola kaj kaŝuba skribistino, honora civitanino de Slupsko kaj tie la strato de ŝi. (vidu la apudan foton).
  • Wanda Chotomska, la honora civitanino de Slupsko, pola skribistino, aŭtorino de la versoj kaj rakontoj por infanoj kaj junularo. (vidu la apudan foton).


Partneraj urboj[redakti | redakti fonton]


La Kastelo de Pomeriaj Princoj en Slupsko
La Urbodomo en Słupsk (nokte)
Urbodomo en Słupsk - teretaĝa ŝtuparejo

Esperanto en Słupsk[redakti | redakti fonton]

En Słupsk estas de la jaro 1960 obelisko omaĝe al Ludoviko Zamenhof en parko de Jerzy Waldorff ĉe la strato Jaracza

kun la jena tekso: „AL DRo LUDOVIKO ZAMENHOF

AŬTORO DE ESPERANTO

1859 – 1917

SPOŁECZEŃSTWO m. SŁUPSKA 1960”

La porokaza obelisko omaĝe al Ludoviko Zamenhof, la kreino de internacia lingvo Esperanto oni inaŭguris danke al iniciativo de tiam forta E-movado en la jaro 1960 danke al esperantisto kaj urba konsilanto Mieczysław Jordanowski, tamen subskribe en la teksto sur la obelisko estas: La Loĝantaro de la urbo Słupsk 1960. La obelisko estis starigita sur la skvaro ĉe la stratoj Jagiełły kaj la placo Zwycięstwa (placo de Venko) en la loko de jam ne ekzistanta la Urba Teatro.

La 7-an de novembro 2014 venis de Elbląg dum sia turneo tra Pollando la Senata Esperanto-ekspozicio, kiu unue estis oktobre 2012 en Varsovio en la Pola Senato kaj estis organizita okaze de la 125-jara Jubileo de Esperanto kaj la Konferenco pri Esperanto en Pola Parlamento organizita de polaj parlamentanoj i.a. senatano Edmund Wittbrodt kaj fare de Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto (EDE-Pollando) kun financa helpo de Mecenato de Esperanto el Japanio Etsuo Miyoshi. La E-ekspozicio post la Senato estis prezentata en Varsovio, Malborko, Nowy Staw, Tczew, Gdynia, Pelplin, Wołów, Złotoryja, Vroclavo, Sosnowiec, Czeladź, Będzin, Lębork, Łeba, Lodzo, Łowicz, Sztum, Kwidzyn, Rumia, Mysłowice, Elbląg, la ekspozicion invitis al la urbo doktoriĝ-kandidato Mariusz Borysiewicz kune kun la novelektita Urbestro de Słupsk Robert Biedroń kaj la ekspozicioj okazos en du lokoj, en Urba Oficejo kaj en Biblioteko de Pomeria Akademio.

La 15an de januaro 2015 okazis la inaŭguro de la Senata E-Ekspozicio en la Pomeria Akademio sub la Patroneco de la Rektoro prof. d-ro habil. pri la humanaj sciencoj Tadeusz Krzysztof Sucharski kun lia persona ĉeesto, krome persone ĉestis la Distrikt-estro de Słupsk Zdzisław Kołodziejski, la Vicurbestrino de Słupsk Krystyna Danilecka-Wojewódzka kaj kompreneble la direktorino de la Akademia Biblioteko kie okazis la Ekspozicio d-rino Beata Taraszkiewicz kaj okaze de la vernisaĝo la Urbestro de Słupsk d-ro Robert Biedroń kiu estas esperantisto, li renkontiĝis kun la kunordiganto de la Ekspozicio kaj vicprezidanto de Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto (EDE-Pollando) Eduardo Kozyra por inviti la Ekspozicion al la sekvonta ekspozici-loko t.e. la galerio en la Urba Oficejo de Słupsk de la 15a de februaro 2015, la interparolon kun la Urbestro ĉeestis la doktoriĝ-kandidato en la Pomeria Akademio Mariusz Borysiewicz (la temo de la doktoriĝa laboraĵo estas Ludoviko Zamenhof kaj Esperanto). Dum la vernisaĝo de la Ekspozicio kantis en Esperanto, la pola kaj la kaŝuba lingvoj la 8-persona kaŝuba folklor-ensemblo "Ziemia Lęborska" / "Tero de Lenborko", krome ĉeestis raportisto de la loka radio kaj du redaktoroj de la lokaj gazetoj: "Głos Pomorza" / "Voĉo de Pomerio" kaj de "Nasze Miasto" / "Nia Urbo". De la 10a ĝis 17a de februaro 2015 okazos en la Pomeria Akademio la rapida E-kurso gvidata de Eduardo Kozyra (aliĝis al ĝi 22 personoj).

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Panoramo de Slupsko, vido el la turo de urbodomo
La Mueleja Pordego
La Richter-grenejo, la Kastela Muelejo, la Mueleja Pordego, sume t.e. estas la parto de la kastela ensemblo
La strato Nowobramska / Novpordega (nokte)
La Maria Preĝejo en Słupsk
La Luterana (Evangeli-Aŭgsburga) Preĝejo de la Sankta Kruco
La Sinagogo en Słupsk
Memortabulo en la pola, angla, germana kaj hebrea pri la Sinagogo staranta tie ĝis la kristala nokto en la jaro 1938 kiam germanoj bruligis ĝin.
Memortabulo en la pola, angla, germana kaj hebrea pri la Sinagogo staranta tie ĝis la kristala nokto en la jaro 1938 kiam germanoj bruligis ĝin.
  1. Oksywie estas nun kvartalo de Gdynia