Angolo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
República de Angola
Respubliko de Angolo
Flago de Angolo
(Detaloj)
Blazono de Angolo
(Detaloj)
Nacia himno: Angola Avante
Antaŭen Angolo
Nacia devizo: Virtus Unita Fortior
Unuigita virto pli fortas
Situo
Bazaj informoj
Ĉefurbo Luando
Oficiala(j) lingvo(j) portugala
Ĉefa(j) lingvo(j) umbunda, kimbunda, konga
Plej ofta(j) religio(j) animismo, kristanismo
Areo
 % de akvo
1 246 700 km²
0%
Loĝantaro 18 498 000 (2009)
Loĝdenso 14.8/km²
Loĝantoj Angoloj
Horzono UTC+1
Interreta domajno .ao
Landokodo AO
Telefona kodo 244
Politiko
Politika sistemo prezidenta respubliko
Ŝtatestro José Eduardo dos Santos (ekde 1979)
Nacia tago 11-a de novembro
Sendependiĝo disde Portugalio 11-a de novembro 1975
Ekonomio
Valuto kvanzo (AOA)
MEP laŭ 2012
– suma $ 118 719 Mio.
– pokapa $ 5 873
v  d  r
Information icon.svg

Angolo, oficiale la Respubliko de Angolo (priloĝata de Angolanoj; portugale República de Angola kaj konge Repubilika ya Ngola) estas lando en sud-centra Afriko. Ĝi landlimas al Namibio sude, Kongo Kinŝasa norde, kaj Zambio oriente. La lando havas okcidentan marbordon laŭ la Atlantika Oceano. Ankaŭ la eksklavo Kabindo (7270 km²) apartenas al la lando.

Angolo estas eksa Portugala kolonio kaj havas konsiderindajn naturajn rezervojn, precipe nafton kaj diamantojn.

Bazaj informoj[redakti | redakti fonton]


Geografio[redakti | redakti fonton]

Mapo de Angolo

La oceana bordo estas 1650 km-ojn longa, apude estas 20–160 km-ojn larĝa ebenaĵo, duone dezerto. Interne de la lando estas altebenaĵo 1500–2000 m-ojn alta. La plej alta monto estas Morro Moco 2620 m-ojn alta.

Riveroj[redakti | redakti fonton]

Klimato[redakti | redakti fonton]

Angolo troviĝas en diversaj klimataj zonoj. Kabindo havas klimatan klimaton. La pli granda parto de Angolo havas pluvan sezonon inter oktobro-majo. Jare pluvas po 1000–1500 mm-oj. Sur la altebenaĵo la temperaturo estas en januaro 20 °C, en julio 16 °C. La ebenaĵo estas laŭ la marbordo sub Luando dezerto. Tie pluvas nur 300 mm-oj aŭ eĉ malpli.

Historio[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Historio de Angolo.

La originalaj loĝantoj de la aktuala Angolo estis ĉasistoj kaj rekolektantoj kaj ili parolis la kojsanajn lingvojn. La ekspansio de la bantoj, ĉ. la 10an jarcento a.K., igis ilin perdi dominadon en la zono. En grupoj malgrandaj, tiuj popoloj ankoraŭ loĝas iujn zonojn de la sudo de la lando.

Bantua ekspansio.

La bantuoj estis popolo de terkulturistoj, rekolektantoj kaj ĉasistoj kiuj probable komencis siajn migradojn de la humida praarbaro, en kio hodiaŭ estas la limo inter Niĝerio kaj Kamerunio. Ĝia ekspansio okazis en malgrandaj grupoj, kiu resetlis responde al ekonomiaj aŭ politikaj cirkonstancoj. Inter la jarcentoj 14a kaj 17a, ili establis serion de reĝlandoj, el kiuj tiu de Kongo estis la ĉefa. Ĉi tiu enhavis la strion kiu nuntempe estas limo inter Angolo kaj la Demokratia Respubliko de Kongo kaj ilia apogeo okazis dum la jarcentoj 13a kaj 14a.

La eŭropanoj alvenis ekde la 15-a jarcento. En 1483 la portugaloj fondis bazon laŭ Kongo. Portugalio establis en 1575 portugalan kolonion en Luando bazitan sur la sklaveco. La portugaloj prenis laŭgrade la kontrolon de la marborda strio laŭlonge de la 16a jarcento per serio de traktatoj kaj militoj, kaj ili formis la kolonion de Angolo. Inter la 16-19-aj jarcentoj la portugaloj sendis 3 milionojn da sklavoj al Amerikoj. En 1575 kolonio Kabindo formiĝis, baldaŭe ankaŭ Portugala Angolo.

Litografio de la reĝino Nzinga dum la interkonsentoj de paco kun la portugala reganto en 1657.

Inter 1641-1648 Nederlando okupis Luandon kaj la ĉirkaŭaĵon. En 1648, Portugalio reprenis Luandon kaj iniciatis procezon de milita konkero de la ŝtatoj de Kongo kaj Ndongo kiu finis per la portugala venko en 1671. Poste Portugalio paŝo post paŝo konkeris la ceterajn partojn de Angolo. La kompleta administra kontrolo de la interno ne okazis ĝis komencoj de la 20a jarcento.

En la 19-a jarcento ekspluatado de la lando komenciĝis. Ladislao Magyar malkovris regionojn en Kongo, Zambezi kaj Okavango. Vojoj, fervojoj konstruiĝis.

Post sendependisma milito de geriloj de 14 jaroj, iniciatita la 4-an de februaro de 1961, kaj sekvante la Revolucion de la Diantoj en Portugalio, Angolo sukcesis akiri sendependecon en 1975. En la tuj eksplodanta civila milito de 1975, la Populara Movado de Liberigo de Angolo (MPLA) prenis la povon, kun helpo de Sovetunio kaj Kubo. Ĝia ĉefa oponanto estas la Nacia Kuniĝo por la Tuta Sendependeco de Angolo (UNITA), helpata de Usono kaj Sudafriko. En 1994 oni subskribas unuan interkonsenton de paco kiu favoras registaron de nacia unuiĝo. En 1998 la milito denove eksplodas kaj ĝi finas per la interveno de UN en 1999 kaj la reakiro de la registaro fare de la MPLA. Tion sekvis civila milito, kiu daŭris ĝis 2002, kiam mortis gvidanto de la opozicia UNITA, Jonas Savimbi. Granda malsato sekvis.

En 2008 oni efektivigis la parlamentajn elektojn, post dek jaroj de establo de garantioj kaj demokratiaj proceduroj, kun la ĝenerala aprobo fare de la internaciaj observantoj, kiuj denuncis ankaŭ pluraj malregulaĵojn. En la elektoj la MPLA venkis per tre granda plimulto.

Politiko[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Politiko de Angolo.
Prezidanto de la respubliko, José Eduardo dos Santos.

La plenuman povon formas la Prezidanto, la Ĉefministro kaj la Konsilio de Ministroj. Dum jardekoj, la politika povo koncentriĝis en la Prezidanteco kiu ĝin praktikis de formo sufiĉe aŭtoritateca. La nuna prezidanto estas José Eduardo dos Santos.

La Konsilio de Ministroj, integrita de ĉiuj ministroj, kunvenas regule. La Regantoj de la 18 provincoj estas nomumitaj de la prezidanto. La konstitucia leĝo de 1992 establis ĝis 2010 la ĝeneralajn liniojn de la strukturo de la registaro kaj ĝi difinas la rajtojn kaj devojn de la civitanoj.

La jura sistemo baziĝas en la portugala sistemo, sed ĝi estas malforta. La Supera Kortego de Justeco agas kiel tribunalo de apelacio. Konstitucia Tribunalo kun povo de juĝa revizio neniam estis konstituita.

La lastaj parlamentaj elektoj okazigis en septembro de la 2008, estante gajnanto la partio MPLA, kun la 81% de la voĉdonoj.

Eksteraj rilatoj[redakti | redakti fonton]

Angolo apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano.

Provincoj de Angolo[redakti | redakti fonton]

Provincoj de Angolo
Mapo de la provinco de Kabindo.

Angolo havas 18 provincojn (parenteze la provincaj ĉefurboj), vidu ankaŭ la mapon:

  1. Bengo (Caxito)
  2. Benguela (Benguela)
  3. Bié (Kuito)
  4. Kabindo (Cabinda)
  5. Cuando Cubango (Menongue)
  6. Cuanza Norte (N'Dalantando)
  7. Cuanza Sul (Sumbre)
  8. Cunene (Ondijiva)
  9. Huambo (Huambo)
  10. Huíla (Lubango)
  11. Luando (Luando)
  12. Lunda Norte (Lucapa)
  13. Lunda Sul (Saurimo)
  14. Malanje (Malanje)
  15. Moxico (Luena)
  16. Namibe (Namibe)
  17. Uíge (Uíge)
  18. Zaire (M'Banza Kongo)

Demografio[redakti | redakti fonton]

mapo pri la etnoj de Angolo.

Plantaro kaj bestaro[redakti | redakti fonton]

Pejzaĝo en Angolo

De la ĝangalo ĝis la dezerto vivas en Angolo diversaj plantoj kaj bestoj. Nepre menciindaj estas akacioj, baobaboj, eŭforbioj, elefantoj, hipopotamoj, gepardoj, krokodiloj, gnuoj, strutoj, zebroj kaj rinoceroj. Dombestoj estas bovo, kapro, porko, ŝafo.

Naciaj Parkoj[redakti | redakti fonton]

Trafiko[redakti | redakti fonton]

Internacia flughaveno funkcias en la ĉefurbo. Pli gravaj apudmaraj havenoj funkcias en Luando, Cabinda, Lobito, Porto Amboim kaj en Namibe. La plej grava trajno konstruiĝis en la 19-a jarcento inter Benguela kaj Lubumbashi. La fervjoj estas 2952 km-ojn longaj. La vojoj estas 72400 km-ojn longajn, el tio 7770 estas pavimitaj.

Ekonomio[redakti | redakti fonton]

Lernejo en fora loko

Komence de la koloniado sklavokomercado komenciĝis precipe al Brazilo. Poste oni produktis kaŭĉukon, palmo-oleon, vakson, kopalon, lignon, eburon, kotonon, kafon, kakaon, maizon tabakon, sekigitan viandon kaj maniokon. Oni trovis nafton en 1955. Post sendependiĝo de Angolo la interna milito baris la evoluon. Ekde 2002 sistema rekonstruo okazis. En la 21-a jarcento la plej grava estas la nafto kaj la diamanto, sed estas grave ankaŭ oro, fero, mangano, salo, arbarproduktoj, fiŝkaptadoj, manioko, tritiko, tabako, banano, sukerkano, maizo kaj kafo.

Pli gravaj urboj[redakti | redakti fonton]

Mapo pri urboj de Angolo

Luando, Huambo, Lobito, Benguela, Lucapa, Kuito, Lubango, Malanje, Namibe, Soyo, Cabinda, Uíge, Tomboa, Saurimo, Caluquembe, Sumbe, Gabela, Caxito, Longonjo, M'banza-Kongo, Porto Amboim

Esperanto en Angolo[redakti | redakti fonton]

Estas en Angolo du ĉefaj Esperanto-asocioj: Angola Esperanto-Asocio kaj Angola Esperanto-Domo ambaŭ sen rilatoj al UEA, kiu havas neformalajn rilatojn kun Kabinda Esperanto-Asocio en provinco Kabindo.

Luando: la ĉefurbo
Mapo pri la ĉefaj etnoj en Angolo

Esperantistoj en Angolo[redakti | redakti fonton]

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]