Eduko

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Knabinoj en Iraka lernejo.
Lekcio ĉe la Fakultato de Biomedicina Inĝenierado, Ĉeĥa Teknika Universitato CTU, en Prago.
Lernejaj geinfanoj side sur korto en Bamozai, ĉe Gardez, Paktja Provinco, Afganio.
Studentaj partoprenantoj en robotika konkurenco nome FIRST Robotics Competition, Vaŝingtono, Usono.

Eduko ampleksas ĉiun agon, kiu intence evoluigas la korpajn, intelektajn kaj moralajn kapablojn de homo. Eduko estas la procezo de faciligado de lernado, aŭ la akiro de scio, kapabloj, valoroj, kredoj, kaj kutimoj. Instruaj metodoj inkludas rakontadon, diskuton, instruadon, trejnadon, kaj esploradon. Eduko ofte okazas sub la konsilado de edukistoj, sed lernantoj ankaŭ povas eduki sin.[1] Eduko povas okazi en formalaj aŭ neformalaj kontekstoj kaj ĉiu sperto kiu havas forman efikon al la maniero kiel oni pensas, sentas, aŭ agoj povas esti konsideritaj instruaj. La metodaro de instruado estas nomita pedagogio.

Eduko estas ofte kaj formale dividis en stadiojn kiel ekzemple antaŭlernejo aŭ infanĝardeno, bazlernejo, mezlernejon kaj tiam kolegion, universitaton aŭ metilernadon.

Laŭ historia kompreno la nocio ĝenerale reprezentas la imagon, ke la edukadon organizas aŭtoritatoj (gepatroj, lernejoj, universitatoj, ŝtatoj...) por infanoj kaj junuloj, kiuj devas diligente ensorbi la edukajn enhavojn, tio estas pli malpli pasive akceptita, dum lernado supozas alia vidpunkto laŭ kiu aktiva sinteno estas postulata kaj preskaŭ neniam tiu havas negativajn nuancojn. Precipe dum la 20-a jarcento kreskis tendenco al la kompreno, ke aktiva alproprigo pro internaj motivoj estas esenca faktoro, kio kontribuas al sukcesa edukado. Post laŭ tiuj ĉi tendencoj diverslande reformiĝis la instrumaniero (ĉefe en okcidenta Eŭropo en la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj), kaj kritikistoj plendas, ke pro troa libereco la junularo ne plu lernas celorientite labori, kaj ke tradiciajn valorojn anstataŭas ajnisma kaj konsumisma pensmaniero. La procezo de tutmondiĝo instigas plian reinterpreton de la eduko, kiu ne plu estas defio nur por infanoj kaj junuloj sed por homoj de ĉiu aĝo. Ĉi-rilate uziĝis la slogano "tutviva lernado". La disvolviĝo de la komputiko aperigis novajn instru- kaj lerno-manierojn, oni nun (ne nur, sed ankaŭ) e-lernas en virtuala etenda lernejo.

Rajto pri edukado estis rekonita fare de kelkaj registaroj, sur la tutmonda nivelo: Artikolo 13 el la 1966 Internacia Pakto de la Unuiĝintaj Nacioj pri Ekonomiaj, Sociaj kaj Kulturaj Rajtoj rekonas universalaĵon rekte al eduko.[2] En plej multaj regionoj eduko estas deviga ĝis ia aĝo.

Etimologio[redakti | redakti fonton]

Etimologie, la vorto "eduko" estas derivita el la latina ēducātiō ("formado, alportado, bredado") el ēdūcō ("mi edukas, mi trejnas") kio estas rilata al la homonimo ēdūcō ("mi forkondukas, mi elportas; mi levas, mi starigas") el ē- ("el") kaj dūcō ("mi portas").[3]

Historio[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Historio de eduko.
Nalando, antikva centro por alta lernado en Barato.
Akademio de Platono, mozaiko el Pompejo.

Eduko komencis en prahistorio, kiam plenkreskuloj trejnis la idaron en la scio kaj kapabloj rigarditaj kiel necesaj en sia socio. En antaŭ-kleraj socioj tio estis atingita parole kaj per imitado. Rakontado pasis scion, valorojn, kaj kapablojn de unu generacio al la venonta. Laŭ kulturoj komencis etendi sian scion preter kapabloj kiuj povus esti facile lernitaj tra imitado, formala eduko formiĝis. Lernejoj ekzistis en Egiptujo dum la la Meza Imperio.[4]

Matteo Ricci (maldekstre) kaj Ksu Guangki (dekstre) en la ĉina eldono de la Elementoj de Eŭklido publikigita en 1607.

Platono fondis la akademion en Ateno, nome la unua institucio de pli alta lernado en Eŭropo.[5] La grandurbo Aleksandrio en Egiptujo, establita en 330 a.K., iĝis la posteulo al Ateno kiel intelekta lulilo de Antikva Grekio. Tie, la granda Biblioteko de Aleksandrio estis konstruita en la tria jarcento a.K. Eŭropaj civilizoj suferspertis kolapson de legopovo kaj ĝenerale kultura organizado post la falo de Romo en la jaro 476.[6]

En Ĉinio, Konfuceo (de 551-479 a.K.), de la Stato de Lu, estis la plej influa antikva filozofo de la lando, kies instrua perspektivo daŭre influas la sociojn de Ĉinio kaj najbaroj kiel Koreio, Japanio kaj Vjetnamio. Konfuceo kolektis disĉiplojn kaj serĉis vane reganton kiu adoptus liajn idealojn definitive por administrado, sed liaj Analektoj estis surpaperigitaj fare de anoj kaj daŭre influis edukon en Orientazio en la moderna epoko.

Post la Falo de Romo, la Romkatolika Eklezio iĝis la sola protektanto de klera studentaro en Okcidenteŭropo. La eklezio establis katedralajn lernejojn en la komenco de la Mezepoko kiel centroj de progresa eduko. Kelkaj el tiuj establaĵoj finfine evoluis en mezepokajn universitatojn kaj antaŭaĵojn de multaj el la modernaj universitatoj de Eŭropo.[6] Dum la Alta Mezepoko, la Katedralo de Chartres funkciigis la faman kaj influan Lernejon de Chartres. La mezepokaj universitatoj de okcidenta kristanaro estis bone integritaj laŭlarĝe de la tuta Okcidenteŭropo, apogante liberecon de esplorado, kaj produktante bonegan gamon da bonaj akademiuloj kaj fizikistoj, inkluzive de Tomaso de Akvino de la Universitato de Napolo, Roberto Grossatesta de la Universitato de Oksfordo, nome komenca interpretanto de sistema metodo de scienca eksperimentado,[7] kaj sankta Alberto la Granda, nome pioniro de biologia kampesplorado.[8] Fondita en 1088, la Universitato de Bolonjo estas konsiderita la unua, kaj la plej antikva kontinue operacianta universitato.[9]

Aliloke dum la Mezepoko, islama scienco kaj matematiko prosperis sub la islama kalifujo kiu estis establita trans la Proksima Oriento, etendiĝante de la Ibera Duoninsulo en la okcidento ĝis la Induso en la oriento kaj ĝis la Almoravida dinastio kaj Imperio Malio en la sudo.

La Renesanco en Eŭropo enkondukita en novan epokon de scienca kaj intelekta esplorado kaj aprezon de malnovgrekaj kaj romiaj civilizoj. Ĉirkaŭ 1450, Johannes Gutenberg evoluigis presilon, kio permesis al verkoj de literaturo disvastiĝi pli rapide. La eŭropa Aĝo de Imperioj vidis ke eŭropaj ideoj de eduko en filozofio, religio, arto kaj sciencoj disvastiĝis ĉie sur la globo. Misiistoj kaj akademiuloj ankaŭ alportis reen novajn ideojn de aliaj civilizoj - kiel ĉe la jezuitaj misioj en Ĉinujo kiuj ludis signifan rolon en la disvastigado de scio, scienco, kaj kulturo inter Ĉinio kaj Eŭropo, tradukante verkojn de Eŭropo kiel la Elementoj de Eŭklido por ĉinaj akademiuloj kaj la pensoj de Konfuceo por eŭropaj spektantaroj. La Klerismo vidis la aperon de pli sekulara instrua perspektivo en Eŭropo.

En la plej multaj landoj hodiaŭ, plentempa eduko, ĉu en la lernejo aŭ alie, estas deviga por ĉiuj infanoj ĝis ia aĝo. Pro tio, nome la proliferado de deviga instruado, kombinita kun loĝantarkresko, Unesko kalkulis ke en la venontaj 30 jaroj pli da homoj ricevos formalan edukon ol en la tuta homa historio ĝis nun.[10]

Formala eduko[redakti | redakti fonton]

Formala eduko okazas en strukturita medio kies eksplicita celo instruas al studentoj. Kutime, formala eduko okazas en lerneja medio kun klasĉambroj de multobla studenta lernado kune kun edukita, trejnita instruisto de la subjekta koncerna fako. La plej multaj lernejaj sistemoj estas dizajnitaj ĉirkaŭ aro de valoroj aŭ idealoj kiuj regas ĉiujn instruajn elektojn en tiu sistemo. Tiaj elektoj inkludas instruplanon, fizikan klasĉambran dezajnon, student-instruistajn interagadojn, metodojn de taksado, klaskvociento, instruaj agadoj, kaj plie.[11][12]

Antaŭlernejoj[redakti | redakti fonton]

Infanoj en infanĝardeno en Japanio.

Antaŭlernejoj disponigas edukon de aĝoj ĉirkaŭ tri al sep, depende de la lando, kiam infanoj eniras bazinstruadon. Tiuj ankaŭ estas konataj kiel antaŭlernejoj kaj kiel infanĝardenoj, nome esprimoj uzitaj por baza instruado. Infanĝardeno "disponigas infan-centrigitan, antaŭlernejan instruplanon por tri- al sep-jarulaj infanoj kiuj direktas sin al la disvolvado de la fiziko, intelekto, kaj morala naturo de la infano kun ekvilibra emfazo de ĉiu el ili."[13]

Bazlernejoj[redakti | redakti fonton]

Bazlernejaj studentoj kun sia instruistino, Kolombio, 2014.

Primara (aŭ elementa) eduko konsistas el la unuaj kvin al sep jaroj da formala, strukturita eduko. Ĝenerale, baza instruado konsistas el ses al ok jaroj da instruado komencantaj en la aĝo de kvin aŭ ses, kvankam tio varias inter, kaj foje ene de, landoj. Tutmonde, proksimume 89% de infanoj aĝaj ses al dek du estas rekrutitaj en baza instruado, kaj tiu proporcio pliiĝas.[14] Sub la programoj Edukado por Ĉiuj movitaj preter Unesko, la plej multaj landoj decidis realigadon de universala rekrutado en baza instruado antaŭ 2015, kaj en multaj landoj, ĝi estas deviga. La disiĝo inter primara kaj sekundara edukado estas iom arbitra, sed ĝi ĝenerale okazas je proksimume dek unu aŭ dek du jaroj de aĝo. Kelkaj edukaj sistemoj havas apartajn mezlernejojn, kun la transiro al la fina stadio de sekundara edukado okazanta en ĉirkaŭ la aĝo de dek kvar. Lernejoj kiuj disponigas bazan instruadon, estas plejparte referitaj kiel bazlernejoj aŭ elementaj lernejoj. Bazlernejoj ofte estas subdividitaj en infan-lernejoj kaj jun-lernejoj.

En Barato, ekzemple, deviga instruado enhavas ĉirkaŭ dek du jarojn, kun ok jaroj da elementa eduko, kvin jaroj da primara instruado kaj tri jaroj de supra primara instruado. Diversaj ŝtatoj en la respubliko Barato disponigas 12 jarojn da deviga lerneja edukado bazita sur nacia instruplana kadro dizajnita fare de la ŝtata Konsilio de Eduka Esplorado kaj Trejnado.

Mezlernejoj[redakti | redakti fonton]

Triarangaj lernejoj (plej altaj)[redakti | redakti fonton]

Alvoka lernado[redakti | redakti fonton]

Speciala lernado[redakti | redakti fonton]

Dedistanca edukado, dedistanca instruado, dedistanca lernado, aŭ pli simple distanceduko aŭ distancstudado estas la eduko de studentoj kiuj ne ĉeestas fizike en lernejo. Kursoj kiuj estas kondukitaj parte pere de distanceduko kaj parte sur-eje estas prisignitaj kiel hibrida aŭ miksita eduko. Masivaj malfermaj retaj kursoj (MOCoj), ofertantaj grandskalan interagan partoprenon kaj liberan aliron tra la Tut-Tera Teksaĵo aŭ aliaj retaj teknologioj, estas lastatempaj evoluoj en distanceduko.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. DEWEY, John. [1916] (1944). Democracy and Education. The Free Press, 1–4. ISBN 0-684-83631-9. 
  2. ICESCR, Article 13.1
  3. educate. Etymonline.com. Alirita la 2011-10-21.
  4. Assmann, Jan. (2002). The Mind of Egypt: History and Meaning in the Time of the Pharaohs, 127. 
  5. Plato, Encyclopaedia Britannica, 2002.
  6. 6,0 6,1 Geoffrey Blainey; A Very Short History of the World; Penguin Books, 2004
  7. Robert Grosseteste. Catholic Encyclopedia. Newadvent.org (1a de Junio 1910). Alirita 2011-07-16.
  8. St. Albertus Magnus. Catholic Encyclopedia. Newadvent.org (1a de Marto 1907). Alirita 2011-07-16.
  9. Nuria Sanz, Sjur Bergan: "The heritage of European universities", 2nd edition, Higher Education Series No. 7, Council of Europe, 2006, ISBN, p.136
  10. Robinson, K.: Schools Kill Creativity. TED Talks, 2006, Monterey, CA, US.
  11. Enhancing Education.
  12. Perspectives Competence Centre, Lifeling Learning Programme.
  13. ROSS, Elizabeth Dale. (1976). The Kindergarten Crusade: The Establishment of Preschool in the United States. Athens: Ohio University Press. 
  14. UNESCO, Education For All Monitoring Report 2008, Net Enrollment Rate in primary education

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

  • Internacia Perfektiga Kurso de Esperanto (IPKK): [1]